Democratie

  • 19 dagen geleden
  • essay
  • Henk van der Laan
  • Er komt een parlementaire enquête naar de toeslagenaffaire. Foto: ANP
Democratie

Wat is eigenlijk een parlementaire enquête?

In 2022 houdt de Tweede Kamer twee parlementaire enquêtes. Maar wat is eigenlijk dit zwaarste middel dat het parlement kan toepassen? Ze zijn er vooral om systeemfouten op te sporen.

In de laatste week die deze Tweede Kamer vergaderde – vandaag begint het voorjaarsreces en daaropvolgend het verkiezingsreces – besloot het tot het houden van een parlementaire enquête naar de toeslagenaffaire. Vorige week werd ook de commissie geïnstalleerd die vanaf nu bezig gaat met het voorbereiden van een parlementaire enquête naar de gaswinning in Groningen.

 

De parlementaire enquête heet het zwaarste parlementaire middel te zijn, maar wat is het eigenlijk?

Een parlementaire enquête is in feite een onderzoekscommissie. Het middel staat sinds 1848 in de Grondwet omschreven en zowel de Tweede als de Eerste Kamer mogen het inzetten. De Eerste Kamer heeft hier echter nog nooit gebruik van gemaakt.

De commissie bestaat uit parlementariërs van zoveel mogelijk partijen. Het wordt het ‘zwaarste middel’ genoemd, omdat mensen verplicht zijn te verschijnen voor de commissie als ze worden opgeroepen. De ondervraging wordt bovendien onder ede gehouden. Wie de waarheid dan niet vertelt, kan vervolgd worden voor meineed.

 

Voor wat voor onderwerpen is de parlementaire enquête bedoeld?

In de negentiende eeuw werd de enquête vooral ‘vooraf’ gebruikt. Dat wil zeggen dat de Tweede Kamer zelf grondig onderzoek wilde doen naar een onderwerp voordat er een wet of besluit over werd genomen, of om beter inzicht te krijgen in een bepaalde problematiek.

De bekendste enquête uit die tijd was die naar arbeidsomstandigheden in fabrieken (1886-1887). Vooral de verslagen over de barre omstandigheden in de tegelfabrieken van Regout in Maastricht leidden tot wetgeving over het beperken van arbeidsuren en het beperken van de kinderarbeid, en het oprichten van de Arbeidsinspectie.

Het wordt het ‘zwaarste middel’ genoemd, omdat mensen verplicht zijn te verschijnen voor de commissie als ze worden opgeroepen

Tegenwoordig worden enquêtes vooral ‘achteraf’ ingezet. Dat betekent dat het probleem – grotendeels – al achter de rug is, maar dat de Tweede Kamer alsnog grondig inzicht wil krijgen. Meestal speelt ook een rol dat een onderwerp zo complex is dat het parlement via de normale wegen, zoals het stellen van Kamervragen of het houden van een debat met het kabinet, geen goed beeld krijgt. Het voordeel van een enquête is dat de Kamer wat verder van de actualiteit af gaat staan om een breder beeld te krijgen. Dat afstand houden geldt ook voor de commissieleden: dat zijn vaak Kamerleden die voorheen het onderwerp niet in hun portefeuille hadden.

Een speciale enquête ‘achteraf’ is wat je de crisis-enquête zou kunnen noemen. Dan is er niet per se iets misgegaan, maar erkent de Kamer dat het de regering door omstandigheden niet goed heeft kunnen controleren. Met de enquête wil de Kamer dit dan alsnog doen.

Zo werd het handelen van het kabinet in ballingschap tijdens de Tweede Wereldoorlog tussen 1947 en 1956 alsnog grondig onder de loep genomen. Tussen 2009 en 2012 deed de Kamer ook bij het onderzoek naar het overheidshandelen in de krediet- en bankencrisis van 2008. Toen oordeelde de Kamer dat de gebeurtenissen zo snel gingen en het kabinet zo snel moest handelen dat van normaal controleren geen sprake was. Dat werd dus achteraf gedaan. We moeten er sterk rekening mee houden dat de Tweede Kamer dit straks ook gaat doen met de coronacrisis.

 

Staatssecretaris Wilma Mansveld (Infrastructuur) tijdens het verhoor van de enquêtecommissie over de hogesnelheidstrein Fyra in 2015. Mansveld trad af na het verschijnen van het rapport. Foto: ANP

Nog een enquête? Dat worden er dan drie kort achter elkaar.

Nou, dat zal wel meevallen. Een enquêtecommissie doet veel en grondig vooronderzoek, dat kan maanden duren. De enquêtecommissie naar de gaswinning gaat ook pas in de tweede helft van 2022 de verhoren doen. Over twee jaar moet het rapport klaar zijn. Om te voorkomen dat het de toeslagenenquête overlapt, nam de Kamer gisteren ook een motie aan om de verhoren van die laatste begin 2022 te doen.

Omdat het vooronderzoek zo lang duurt, komen parlementaire enquêtes betrekkelijk weinig voor. Tussen 1856 en 1889 waren het er acht. Toen heel lang niets, tot de enquête naar het regeringsbeleid in de Tweede Wereldoorlog. Pas daarna werd het in 1983 voor het eerst weer van stal gehaald voor een actuele kwestie: de regeringssteun aan scheepswerf RSV. Sindsdien is het ongeveer elk decennium drie keer voorgekomen. Maar met al twee enquêtes in 2022 en waarschijnlijk nog een, kan het dit decennium wel druk worden.

 

Er was toch al een commissie die onderzoek deed naar de toeslagen?

Klopt, dat was de commissie-Van Dam. Dat was een zogeheten parlementaire ondervraging. Die vorm van onderzoek bestaat sinds 2016. Daarbij is verschijning verplicht en staan de verhoorden onder ede, maar wordt er niet een dergelijk uitgebreid vooronderzoek gehouden. Met andere woorden: het is een snel inzetbaar instrument, maar met minder tanden. Het is bedacht omdat enquêtes, zoals gezegd, nogal tijdrovend zijn. En een parlementaire onderzoekscommissie, een mogelijkheid die ook al heel lang bestaat, kan mensen niet dwingen te verschijnen en verhoort ook niet onder ede.

 

Als die enquêtes zo lang duren, is het dan straks geen mosterd na de maaltijd?

Nee, dat niet. Al mag je hopen dat de problemen met de toeslagen en de gasbevingen eerder zijn opgelost.

Enquêtes zijn eigenlijk bedoeld om systeemfouten op te sporen en vervolgens aanbevelingen te doen om deze fouten voortaan te voorkomen. Het is dus niet bedoeld als een soort rechtszaak. Al moet je eerlijk zijn dat het soms wel zo lijkt, met hooggeplaatste ambtenaren en politici in een mediageniek verhoor.

Als je kijkt waar de recentste enquêtes over zijn gegaan, valt wel op dat het naar de belangrijkste politieke kwesties van de afgelopen tijd was, zoals bijvoorbeeld de IRT-affaire, de Bijlmerramp, de val van Srebrenica en de bouwfraude.

Enquêtes zijn eigenlijk bedoeld om systeemfouten op te sporen en vervolgens aanbevelingen te doen om deze fouten voortaan te voorkomen

De neiging is dan ook vaak om de discussie te vernauwen tot de vraag ‘wie heeft wat gedaan, en moet hij aftreden?’ Toch leidt een enquête vaker niet dan wel tot aftreden. En bijvoorbeeld de enquêtes naar de uitvoeringsorganen sociale zekerheid (1992-1993) en de eerder genoemde naar het financiële stelsel leverden vooral verbeteringen in wetgeving op.