Archeologie verduidelijkt de positie van Romeinse christenen

In het jaar 79 barstte de vulkaan Vesuvius uit. Twee steden werden onder de lava bedolven: Pompeii en Herculaneum. Opgravingen hebben ons veel geleerd over de uitdagingen voor de christenen van toen, meent nieuwtestamenticus Bruce Longenecker.

Matthijs Schuurman
Afbeelding bij 'Archeologie verduidelijkt de positie van Romeinse christenen '
Veel bouwwerken in Rome hadden als doel de status van de opdrachtgever te verhogen. Forum Romanum. Foto Pixabay

Door middel van archeologisch onderzoek is men veel over de Romeinse cultuur te weten gekomen. Die kennis kan helpen om te begrijpen wat er gebeurde toen het christendom zich in deze cultuur begon te verspreiden, stelt Bruce W. Longenecker.

Longenecker is zowel nieuwtestamenticus als specialist op het gebied van Pompeii en Herculaneum. In zijn boek In Stone and Story stelt hij dat de kennis van Pompeii en Herculaneum hem helpt in zijn onderzoek naar de verering van Jezus.

Het boek bevat veel foto's van wat er in Pompeii en Herculaneum is gevonden: gebouwen en monumenten die uitgegraven zijn, inscripties, graffiti en fresco’s die op de gebouwen zijn aangebracht. Longenecker laat aan de hand van de archeologische vondsten verschillende aspecten zien van hoe de mensen daar leefden en dachten. Aan de hand daarvan laat Longenecker zien hoe de beweging die Jezus vereerde, overeenstemde of juist botste met de cultuur.

Status

Het eerste thema dat Longenecker uitwerkt is status. Status was een belangrijk thema in de Romeinse cultuur. Romeinen deden alles om hun maatschappelijke status op te krikken. De Romeinen kenden twee soorten mensen: mensen die vrij geboren waren en mensen die als slaaf geboren waren.

De christenen konden niet meedoen met de verering van de keizer als god. Zij geloofden niet meer in de Romeinse goden

De vrije mensen hadden een hogere status dan degenen die als slaaf geboren waren. Het was wel mogelijk voor degene die als slaaf geboren was om een hogere status te krijgen: je kon jezelf vrijkopen, een vermogen opbouwen en investeren in de stad.

Veel bouwwerken in de stad, zoals theaters, tempels en grafmonumenten, werden gebouwd om de status van de persoon te verhogen. Status kon ook verkregen worden door mee te gaan in de opkomende cultus van de verering van de Romeinse keizers.

Bedreiging

De eerste christenen hadden een tegenovergestelde opvatting van status. Voor hen was het goede nieuws ook niet verbonden met de opkomende verering van de keizer als god. Zij konden niet mee doen met deze cultus, en geloofden niet meer in de Romeinse goden. Daarom werden ze gezien als een bedreiging voor de stabiliteit van de Romeinse samenleving. Ook al geloofde niet elke Romein per se in de Romeinse goden, de hele samenleving was wel gebouwd op de verering van deze goden.

Longenecker verbindt het denken en spreken van de eerste christenen over de Heilige Geest met de Romeinse gedachte van de genius

Volgens Longenecker was de auteur van Openbaringen veel kritischer dan Paulus: die schrijver had niet alleen meer moeite met de dominantie van de afgoden in de Romeinse samenleving, maar vond ook dat de economische druk die deze samenleving uitoefende niet paste bij het christelijk geloof. Paulus nam een gematigder standpunt in en liet de christenen meer ruimte om te participeren in de Romeinse cultuur.

Genius

Niet elke koppeling die Longenecker vanuit de vondsten van Pompeji en Herculaneum legt, vind ik overtuigend. Zo verbindt hij het denken en spreken van de eerste christenen over de Heilige Geest met de Romeinse gedachte van de genius: de Romeinen gingen ervan uit dat personen en geesten geestelijke representaties hadden, waarop hun innerlijke essentie en identiteit werd geprojecteerd.

De Romeinen vereerden bijvoorbeeld Augustus’ genius. Volgens Longenecker was de werkzaamheid van de Heilige Geest vergelijkbaar met Augustus’ genius. Hoewel de koppeling tussen de wereld van Pompeji en Herculanuem niet altijd even sterk is, biedt het boek van Longenecker een mooi inzicht in de Romeinse samenleving.

Longenecker helpt om te begrijpen voor welke uitdagingen de eerste christenen stonden en met welke spanningen ze te maken kregen in Romeinse cultuur.


Bruce W. Longenecker, In Stone and Story. Early Christianity in the Roman World. Uitg. Baker Academic, Grand Rapids, 2020


Matthijs Schuurman is protestants predikant

Deel dit artikel