Shockdoctrine lijkt niet op te gaan tijdens coronacrisis

Nog niet zo lang geleden wilden neoliberale denkers en de machthebbers die hen volgden grote crises aanwenden om mensen vergaande veranderingen op te dringen ten gunste van een vrijemarkteconomie. Dat tij lijkt gekeerd.

Pieter Anko de Vries
Afbeelding bij 'Shockdoctrine lijkt niet op te gaan tijdens coronacrisis'
Ook het ingrijpen bij een bedrijf als KLM duidt erop dat de neoliberale visie niet meer overheersend is. Foto: ANP

Een uitspraak die aan de Britse oorlogspremier Winston Churchill (1874-195) wordt toegeschreven is: ‘Never waste a good crisis’ (verspil nooit een goede crisis). Het is maar de vraag of hij dat ooit heeft gezegd. Onderzoek heeft uitgewezen dat tussen de vele geregistreerde rake uitspraken van de staatsman deze niet zit.

Het was wél Milton Friedman, de Amerikaanse econoom en ideoloog van het neoliberalisme, die deze opvatting koesterde. In haar boek De shockdoctrine uit 2007 heeft publicist en activiste Naomi Klein daarover uitgebreid geschreven.

Friedman en zijn wereldwijde volgelingen hebben vanaf de tweede helft van de jaren zeventig van de vorige eeuw met behulp van machthebbers die hun mening waren toegedaan in verschillende landen talloze zeer vergaande veranderingen van de samenleving kunnen doorvoeren. Dat gebeurde na grote rampen of schokkende gebeurtenissen als mensen murw zijn geslagen.

De uitspraak 'never waste a good crisis' wordt wel aan Winston Churchill toegeschreven, maar het is de vraag of hij dat ooit heeft gezegd. Milton Friedman koesterde deze opvatting wel

En steeds ging het er hierbij om de invloed van de overheid te verminderen ten gunste van het (internationale) bedrijfsleven. Er ontstonden daarbij samenwerkingsverbanden tussen regeringen en bedrijven. Ondernemingen konden zo miljarden verdienen door overheidstaken over te nemen. Vooral op het gebied van onderwijs, veiligheid en de openbare orde gebeurde dit.

Familieleden van mensen rondom de toenmalige president George W. Bush van de Verenigde Staten verdienden bijvoorbeeld schatten aan allerlei opdrachten tijdens de bezetting van Irak. Maar ook de aanslag op de Twin Towers en de schok van de orkaan Katrina in een stad als New Orleans, waar de sociale woningbouw van vooral de gekleurde bevolking verdween en later door ondernemingen werd overgenomen.

Controle

Een ander effect van de neoliberale ‘shockdoctrine’ was dat door de veranderingen burgerrechten werden verminderd, omdat in veel onderdelen van de samenleving de democratische controle verdween.

Hoe actueel zijn de bevindingen van Naomi Klein op dit moment? Kijkend naar Nederland lijkt het erop dat er een tegenovergestelde tendens gaande is. Het is hier juist de overheid die tijdens de grote schok die het land treft krachtdadig het heft in handen neemt met miljardensubsidies om de economie enigszins draaiende te houden.

Een ander effect van de neoliberale 'shockdoctrine' was dat door de veranderingen burgerrechten werden verminderd

Ook de staatsinjectie in een bedrijf als KLM duidt erop dat de neoliberale visie dat de sterkste overleeft is verlaten. Minister Wopke Hoekstra heeft trouwens eerder al laten zien dat hij KLM niet volledig aan de luimen van de markt wil overlaten door een plotselinge coup: het kopen van een grote hoeveelheid aandelen van de vliegmaatschappij zonder de Franse partner Air France en de Franse staat daarover van tevoren in te lichten. Parijs repte van een ‘overvaltechniek, verrassend en onvriendelijk tegenover andere aandeelhouders’.

 Macht

Het valt nog niet te zeggen of er op dit moment invloedrijke neoliberalen hun macht zullen willen aanwenden om de huidige crisis ‘niet te verspillen’. Het tij zit hen niet mee.

Ook de staatsinjectie in een bedrijf als KLM duidt erop dat de neoliberale visie dat de sterkste overleeft is verlaten

In veel landen heersen op dit moment autoritaire leiders die ervan houden dat de staat een flinke vinger in de pap houdt bij allerlei ontwikkelingen: bijvoorbeeld China, Rusland, Brazilië de VS en Hongarije. En dan gaat het niet alleen om traditionele staatszaken zoals grensbewaking met betrekking van vluchtelingen en invloed op de al dan niet bestaande rechtsstaat. Ook de ‘eigen’ economie wordt in deze landen steeds sterker een staatszaak.

En dat druist sterk in tegen de neoliberale denkbeelden.


Fotobijschrift:

Deel dit artikel