Schulden zijn vaak een kwestie van pech

Het aantal mensen met schulden in Nederland is al groot en neemt door de coronacrisis fors toe. Dat is zorgelijk, want schulden zijn ontwrichtend voor de samenleving.

Trudy Oldenhuis
Afbeelding bij 'Schulden zijn vaak een kwestie van pech'
Als iemand schulden heeft, moet er in het Nederlandse systeem zoveel mogelijk van worden terugbetaald. Foto: ANP

De cijfers zijn verontrustend: er zijn nu tussen de 600.000 en 700.000 huishoudens in Nederland met problematische schulden. De verwachting is dat dit aantal volgend voorjaar met 30 procent toeneemt.

Het is al aan het eind van het gesprek als Geert van Dijk, directeur bij brancheorganisatie NVVK met meer dan honderd leden die betrokken zijn bij schuldhulpverlening, nog eens wat cijfers noemt. “Heel wrange cijfers”, zegt hij alvast. “Er wordt in Nederland zo’n elf miljard euro uitgegeven om ongeveer driehonderd miljoen euro aan schulden te innen. Zelfs als we zeggen dat dit getal niet klopt en we er vijf miljard euro vanaf moeten halen, dan nog is het wrang.”

Het is een nadeel van het hele Nederlandse systeem van schuldsanering en –hulpverlening. “Dat is nog steeds sterk ingericht volgens het principe ‘wie zijn billen brandt, moet op de blaren zitten’. Dus als iemand schulden heeft, dan moet er zoveel mogelijk worden terugbetaald. Maar we weten allang dat schulden krijgen heel vaak een kwestie is van pech. Een partner overlijdt, er is ziekte of er wordt een gehandicapt kind geboren. In hoeverre is dat jou te verwijten?”

Lees ook: Dweilen met de kraan open

En dat is dan een voordeel van de coronacrisis, misschien het enige: dat besef, dat schulden krijgen vaak een kwestie is van pech, is nu veel meer geaccepteerd in de samenleving. “Want wie had iets als corona kunnen bedenken? Ondernemers die nu ineens geen inkomen meer hebben en in de problemen komen: iedereen snapt dat dat niet hun fout is.”

Scenario’s

Dat de coronapandemie en de daaraan verbonden economische crisis gaat leiden tot meer armoede, is welhaast zeker. Veel gevolgen worden nu nog gedempt door de omvangrijke overheidssteun, maar die steun loopt een keer af.

Recent onderzoek van accountantskantoor Deloitte voorziet een daling van de werkgelegenheid in 2020 van 1,4 tot 6,4 procent, die in het slechtste geval in 2021 doorzet met een daling van nog eens 3,1 procent. Tussen de 368.000 en 822.000 mensen zullen in 2020 een ‘significant en langdurig verlies van inkomen ervaren’, schrijft Deloitte.

Lees ook: Wie weinig geld heeft, moet goed formulieren kunnen invullen

Dat leidt volgens het onderzoek tot een stijging van het aantal huishoudens met schuld van ruim 1,3 miljoen huishoudens in 2019 naar, in het beste scenario, bijna 1,6 miljoen huishoudens in 2021. In het worst-casescenario echter stijgt het aantal huishoudens met schuld tot maar liefst 2,5 miljoen (een toename van ruim 90 procent).

In beide gevallen zijn dat voor 41 procent problematische schulden, schulden waarbij het niet reëel is dat ze ooit geheel worden afgelost. En het slechte nieuws, aldus Van Dijk: “Het beste scenario gaan we al niet meer halen, gezien de nieuwe coronamaatregelen die nu al van kracht zijn.”

Schuldsanering

Wat daaraan te doen? Allereerst, zegt Van Dijk, is het noodzaak om mensen met schulden eerder te bereiken. Een groot deel (70 procent) blijft nu onzichtbaar voor hulpverlening. Waarom: mensen schamen zich en willen eerst zelf hun problemen proberen op te lossen, wat er niet zelden toe leidt dat die problemen groter worden.

Het gemiddelde bedrag waarmee mensen in de schuldhulpverlening komen, bedraagt 44.000 euro. Van Dijk: “Het zou dus ontzettend helpen als mensen eerder in beeld komen. Klinisch gezegd: als NVVK willen we versnellen en opschalen.”

Wie had iets als corona kunnen bedenken? Ondernemers die nu ineens geen inkomen meer hebben: iedereen snapt dat dat niet hun fout is

Daartoe heeft de NVVK verschillende middelen. Allereerst wordt meer gebruikgemaakt van saneringskrediet. Daarbij neemt één partij, een Kredietbank, de schulden van een cliënt over. “In de praktijk betekent dat ook dat een deel van de schulden wordt geschrapt. Dat klinkt misschien gek, maar voor schuldeisers als een woningcorporatie of een energieleverancier kan het voordeliger zijn dat een wanbetaler uit de administratie wordt geschrapt, dan dat ze daar steeds achteraan moeten gaan.”

Vervolgens worden er afspraken gemaakt over terugbetaling van het overgebleven bedrag. Terugbetalen duurt maximaal drie jaar, daarna is de schuldenaar schuldenvrij.

“In de praktijk wordt de schuld aan de Kredietbank vrijwel altijd netjes afbetaald”, aldus Van Dijk. “Slechts een klein percentage slaagt daar niet in. Het risico bij het overnemen van die schulden is dus echt niet zo groot.”

De huizenmarkt in Nederland zit op slot, waardoor een goedkoper huis vinden niet gemakkelijk is. Foto: ANP

Waarborgfonds

Daarbij helpt het dat, mede na een lange lobby van de NVVK, er nu een Waarborgfonds van dertig miljoen euro is opgezet door de rijksoverheid. Gemeenten die nog geen relatie met een Kredietbank hebben, kunnen straks met hulp van dit Waarborgfonds wel saneringskredieten toepassen.

Daarnaast zet de NVVK zet in op een verdere bevordering van digitaal berichtenverkeer, via het zogenoemde Schuldenknooppunt. Dat is een gesloten digitaal netwerk waarbinnen schuldeisers en schuldhulpverleners snel en veilig berichten en gegevens kunnen uitwisselen. “Dat is nodig, want er gaan nog veel officiële brieven alleen via de gewone post. Tijdens de lockdown bleek dat echt belemmerend te zijn, want brieven komen aan op een kantoor en daar was niemand.”

Jongeren

Maar ondanks de extra financiële hulp van de overheid blijft de situatie zorgelijk. Corona raakt enkele groepen hard, vooral jongeren en zzp’ers. “Jongeren kloppen vaak eerst aan bij ouders of vrienden. Dat blijft voor instanties vaak lang onzichtbaar. Het voordeel is wel dat hun schulden vaak nog niet zo groot zijn. Zij moeten daarom vooral perspectief krijgen: de schuld wordt gesaneerd, mits de jongere in kwestie een opleiding volgt, bijvoorbeeld. Maar ook zzp’ers die in de schulden komen, proberen het eerst vaak zelf op te lossen.”

Juist dat zelf oplossen is in Nederland nog niet zo eenvoudig. Vergeleken met omringende landen gaat in Nederland een vrij hoog percentage van het inkomen op aan vaste lasten. Daar kan niet snel op bezuinigd worden.

Webwinkels maken vaak maar een klein deel uit van iemands schulden. Een veel grotere schuldeiser is de overheid zelf, en dan met name de Belastingdienst

Neem een hypotheek. “De huizenmarkt zit op slot. Zelfs als ik nu in de problemen zou komen kan ik mijn huis wel verkopen, maar waar vind ik dan een ander, goedkoper huis? Dat is helemaal niet zo gemakkelijk. De ruimte om direct op je eigen uitgaven te bezuinigen, is vaak niet zo groot.”

En één misverstand over mensen met schulden wil Van Dijk daarom ook nog graag uit de weg ruimen: “Webwinkels, zoals Wehkamp en dergelijke, maken vaak maar een klein deel uit van iemands schulden. Een veel grotere schuldeiser is de overheid zelf, en dan met name de Belastingdienst. In de samenleving heerst soms nog het beeld van ‘mensen met schulden zijn die domme mensen die eindeloos op krediet kopen’. Nee, het zijn geen domme mensen, het zijn vaak mensen die absoluut geen geld hebben maar wel bepaalde spullen nodig hebben. Wat doe je dan? Dan koop je het op krediet, want dat is de enige mogelijkheid.”

Ontwrichtend

Er wordt door allerlei betrokkenen dus van alles aan gedaan om de gevolgen van Covid-19 en de economische crisis te beperken. En toch. Als Van Dijk de cijfers en prognoses ziet, maakt hij zich ook zorgen.

“We proberen van alles om maar naar voren te bewegen, maar het kan best zijn dat we komend voorjaar forse problemen krijgen. Het Nibud heeft nu al berekend dat sinds maart bij één op de zes werkenden het inkomen is gedaald, met gemiddeld 30 procent. En als het aantal mensen met schulden inderdaad ook met 30 procent stijgt, zoals nu wordt verwacht, dan is dat heel zorgelijk. Laat staan dat het worstcase-scenario van Deloitte werkelijkheid wordt. Schulden werken ontwrichtend, niet alleen voor de mensen met die schulden, maar ook voor de samenleving als geheel.”

Schulden kwijtschelden scheelt geld

Covid-19 heeft niet alleen invloed op de gezondheid maar ook op de portemonnee. Door de coronacrisis komen al langer bestaande financiële problemen aan de oppervlakte. Een remedie is sneller schulden kwijtschelden. Dat is nog goedkoper voor de samenleving ook.




Deel dit artikel