Racisme is het allerergste dat mensen elkaar kunnen aandoen

Hoe zien we de ander? Filosoof Emmanuel Levinas bracht deze vraag tot leven in zijn werk. Het gezicht van de ander (het gelaat) staat daarin centraal. Wat kunnen we nu met zijn inzichten?

Pieter Anko de Vries
Afbeelding bij 'Racisme is het allerergste dat mensen elkaar kunnen aandoen'
Volgens de Frans-Joodse filosoof Emmanuel doet ‘de ander’ door zijn gelaat een appèl op ons. Wij kunnen niet anders dan reageren op dat beroep dat op ons wordt gedaan. Foto: AFP

Wat kan de filosofie van denkers uit het verleden voor moderne mensen betekenen? Die vraag stellen de filosofen Coen Simon en Frank Meester zich in hun pamfletreeks Nieuw Licht. Steeds nodigen ze een Nederlandse denker (en dat hoeven niet alleen filosofen te zijn) uit te reflecteren over wat er in het verleden te berde is gebracht.

In de jongste aflevering van deze serie kreeg de van oorsprong Marokkaanse schrijver Abdelkader Benali (1975) de opdracht om te schrijven over racisme vanuit de denkbeelden van de Frans-Joodse filosoof Emmanuel Levinas (1906-1995).

Levinas is bekend vanwege zijn opvatting over de ander (een woord dat je ook met een hoofdletter kunt schrijven, zoals theologen soms doen). De ander doet volgens Levinas door zijn gelaat een appèl op ons. Wij kunnen niet anders dan reageren op dat beroep dat op ons wordt gedaan. En dat kan ten goede of ten kwade.

Maar we ontkomen niet aan een reactie. Dat betekent dat we de ander in zijn anders-zijn laten en hem niet reduceren tot een (cliché)beeld dat we van hem of haar hebben.

Literaire truc

Benali vult zijn opdracht op een literaire manier in. Het essay dat hij heeft geschreven (bijna honderd pagina’s) kent geen hoofdstukindeling, maar is een aaneenschakeling van ideeën, ervaringen en associaties. In terzijdes laat hij wel zien dat hij zijn klassiekers kent, maar hij levert geen doorwrochte filosofische afwegingen af.

In de laatste pagina’s realiseert hij zich dat hij helemaal niet naar een conclusie toe heeft geschreven en maakt de lezer daarvan deelgenoot. Dat is natuurlijk een mooie literaire truc die door veel andere schrijvers ook is gebruikt. Maar de schijnbare chaos van zijn verhaal laat wel een diepe indruk na. Hij maakt zijn persoonlijke ervaringen universeel, of doet een poging daartoe. Wat hij dan ook weer vertelt aan de lezer.

Cosmetische chirurgie 

Interessant zijn Benali's observaties over cosmetische chirurgie. Hoe kun je nog het ware gelaat zien van de ander als die zich heeft verborgen achter botox en strak getrokken wangen? 'Het westerse gezicht blaakt van zelfvertrouwen, wordt onderhouden door de gezondheidszorg en verder ontwikkeld, als een stuk software dat van tijd tot tijd ververst wordt, door de techniek... Er is geen ziekte. Er zijn geen rimpels.'

En in niet-westerse landen wordt door velen de kliniek bezocht om er zo westers mogelijk uit te kunnen zien. Een ultieme vorm van racisme, die niet met zoveel woorden wordt geuit, maar die door allerlei mechanismen wel effectief plaatsvindt.

Het westerse gezicht blaakt van zelfvertrouwen, wordt onderhouden door de gezondheidszorg en verder ontwikkeld, als een stuk software dat van tijd tot tijd ververst wordt

Door na te denken over de ander met zijn eigen gelaat en wat dat betekent als het over racisme gaat, komt Benali (vooral op basis van zijn eigen ervaringen als ‘vreemde’ in Nederland en als ‘vreemde’ in zijn land van herkomst) uiteindelijk toch tot een conclusie. En die luidt: ‘Racisme is het grootste taboe dat schaamteloos is toegepast om andere mensen te vernietigen.’

Zijn essay is vóór de coronacrisis geschreven, maar in een radio-interview merkt hij op dat nu we lichamelijke confrontaties uit de weg moeten gaan er een nieuwe interpretatie kan komen over de opvattingen van Levinas. ,,We zijn nu afhankelijk van de blik van de ander. We kunnen elkaar niet meer aanraken, maar kunnen alleen vertrouwen op het gelaat dat we zien.”


Naar aanleiding van: De vreemdeling. Racisme uitgelegd aan onszelf, geschreven door Abdelkader Benali. Uitgeverij Prometheus, 16,99 euro

Deel dit artikel