Zingeving

  • 1 jaar geleden
  • essay
  • Matthijs Schuurman
  • Predikanten kunnen beter leren preken van kunstenaars zoals schilders. Foto Pexels
Zingeving

Preken is een kunstvorm

Goede preken zijn spannend en trekken mensen een geheimenis binnen. Kunstvormen als schilderen en drama kunnen daarbij helpen.

De afwezigheid van God is vanzelfsprekend geworden. God wordt niet meer gemist. Hoe kan een predikant nog preken als zoveel mensen niet meer zitten te wachten op een boodschap van God? 

Emeritus hoogleraar Praktische Theologie aan de Universiteit van Erlangen Martin Nicol signaleert dat die vanzelfsprekende afwezigheid van God ook kerkgangers beïnvloedt. Ook voor predikanten is het moeilijker om het over God te hebben. Met zijn boek Mehr Gott wagen wil Nicol hen uitdagen het meer over God te hebben.

Nu is preken nooit makkelijk geweest. De preek spreekt immers over God en namens God, en dat door een mens. Wie is in staat en bevoegd dat te doen? Is de menselijke taal wel toereikend om over God te kunnen spreken? 

Preken is altijd al een waagstuk geweest. Voor Nicol is de definitie van preken dan ook het wagen om over en namens God te spreken. Voor preken is moed en durf nodig omdat het niet vanzelfsprekend is om het over God te hebben, maar ook omdat je als mens het risico loopt je te vertillen. Preken is een spannend gebeuren waarin twee werelden bij elkaar komen: de wereld van God en onze aardse werkelijkheid. In de kerkdienst wordt een kerkganger de werkelijkheid van God binnengeleid. 

Geheimenis

Die werkelijkheid van God is net zo reëel als onze aardse werkelijkheid. Die werkelijkheid is niet altijd zichtbaar en ervaarbaar, maar hij blijft wel een geheimenis houden. Een kerkdienst en een preek kunnen mensen helpen in die wereld te komen. In deze tijd waarin God niet meer gemist wordt is dat des te urgenter. Omdat voor Nicol in de kerkdienst en de preek deze twee werkelijkheden samenkomen, is de preek bij voorbaat een spannend gebeuren. Een saaie kerkdienst en een saaie preek, dat kan eigenlijk niet. 

In een preek en een kerkdienst kan echter alle spanning weg zijn. Bijvoorbeeld door verkeerd taalgebruik, door gebrek aan respect voor het geheimenis, door een voordracht waarin er geen klik is met de luisteraar. Preken is een hele kunst. Nicol spreekt dan ook van de kunst van het preken, net zoals schilderen, schrijven, componeren, drama en film is preken een kunst. Van die andere kunsten kan de predikant veel leren. 

Van schrijvers en dichters kan geleerd worden welke taal je kunt gebruiken als je luisteraars in een andere wereld wil meevoeren. Van toneel leer je hoe je in een voordracht de luisteraars boeit, meeneemt en verplaatst in een andere werkelijkheid. Van muziek kun je leren hoe die andere wereld verklankt kan worden, waarbij het geheimenis toch geheimenis blijft. 

Taalatelier

Van dichters en schrijvers kun je leren hoe je een verhaal bouwt. Samen met anderen heeft Nicol daarom een aantal jaaren terug een taalatelier opgericht, waarbij predikanten zich oefenen in de creatieve kant van het schrijven van een preek. Een preek spreekt voor hem in twee talen: in de taal van de theologie en in de taal van de kunst.

In 2003 publiceerde Nicol een pamflet, waarin hij zijn visie op preken maken uitdagend uiteenzette. In 2006 publiceerde hij samen met Alexander Deeg een werkboek om te laten zien hoe zijn dramaturgische homiletiek in de praktijk werkte. Nicols visie heeft veel weerklank gevonden. Met dit boek blikt hij daarop terug. 

Creatief

Zelf heb ik uit dit boek geleerd mijn preken uitdagender en spannender te maken, meer te letten op de creatieve kant van de preek. Sinds Nicol probeer ik als predikant bij de voorbereiding en preken zelf luisteraars in de wereld van God binnen te brengen. 

Ik heb vooral van Nicol geleerd om plezier te hebben in het maken van preken door aandacht te besteden aan de creatieve kant. Ook heb ik van hem geleerd bewust de spanningen op te zoeken. Voor Nicol zijn er vier basisspanningen in de relatie tot God: de spanning tussen God en de wereld, tussen God en de mensen, tussen God en de machten en tussen God en de godsdiensten. 

In de preekvoorbereiding is het zaak deze spanningen in de gaten te houden en bewust in te zetten. Bijvoorbeeld door oog te hebben voor het vreemde van de Bijbeltekst of de boodschap. In de kunst wordt vaak bewust met spanning gespeeld. Voor Nicol is die aandacht voor het vreemde ook principieel: Gods werkelijkheid heeft voor ons altijd iets vreemds, iets van een geheimenis. Deze benadering respecteert dat.

Martin Nicol, Mehr Gott wagen. Predigten und Reden zur Dramaturgischen Homiletik. Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 2019.

Matthijs Schuurman is predikant van de hervormde gemeente Oldebroek.