Samenleving

  • 8 maanden geleden
  • essay
  • Lucas Meijs
  • Boeren trekken naar Den Haag in februari 2020, uit protest tegen het stikstofbeleid. Foto: ANP
Samenleving

Op weg naar een nieuw sociaal contract

Er is onvrede in de samenleving en die lossen we niet op met een paar marginale aanpassingen. Een nieuw sociaal contract is nodig, waarbij de inspraak voor burgers groter is.

Iedereen zal het erover eens zijn: 2020 was een raar jaar. Niet alleen vanwege Covid-19 en de gevolgen daarvan, maar ook omdat de relatie tussen samenleving en overheid onder spanning is gekomen.  

Natuurlijk gebeurde dat mede door corona en de discussie tussen voor- en tegenstanders van rigoureus ingrijpen door de overheid. Maar dat is alleen een overduidelijk voorbeeld van de oplopende spanning en het groeiende maatschappelijk onbehagen in Nederland.  

Naast de virusontkenners hebben ook boeren, bouwers, leerkrachten, zorgmedewerkers, Black Lives Matter-activisten  en klimaatactivisten van zich laten horen. En de laatste maanden van het jaar kwam het drama van de kindertoeslag ten volle in de schijnwerpers, een drama dat een schokkend on-Nederlands disfunctioneren van de overheid en belangrijke instanties liet zien. 

Lees ook: Aangifte? Investeer liever in de Belastingdienst

Het maatschappelijk onbehagen lijkt twee oorzaken te hebben: burgers die vinden dat er niet naar hen wordt geluisterd en burgers die vinden dat de overheid niet te vertrouwen is.   

De oplossing hiervoor is niet gelegen in wat marginale bestuurlijke aanpassingen in de democratie om beter te luisteren naar burgers, zoals het invoeren van referenda. Of wat aanpassingen van interne procedures, om betrouwbaarder te worden bij de uitvoerende overheid.  

De oplossing vraagt om een fundamentelere verandering in de vorm van, wat onder andere Pieter Omtzigt noemt, een nieuw sociaal contract tussen de samenleving en de overheid. Een nieuw sociaal contract dat vooral vraagt om een herschikking van het belang van de drie bouwstenen: verdienen, verdelen en, wat ik met een Engelse term noem, voice.   

Verdien- of verdeelmodel? 

Een van de veel misbruikte modewoorden ten tijde van de kabinetten-Rutte is het ‘verdienmodel’ Het verdienmodel is simpelweg de methode waarop geld, of misschien nog wel beter waarde, binnenkomt in en gecreëerd wordt door de economie. Dan gaat het over het bedrijfsleven, maar ook over sociale ondernemingen en zelfs allerlei maatschappelijke organisaties.

Gewenste maatschappelijke ontwikkelingen, zoals duurzaamheid en de energietransitie, worden geframed als een goed toekomstig verdienmodel voor de Nederlandse economie. Maar welke partijen plukken daarvan de vruchten? Hoe voorkomen we als samenleving dat de burgers de lasten dragen van de transitie en het verdienmodel vooral leuk is voor de multinationals? Dat gaat over het ‘verdeelmodel’ en het verdeelmodel is de inhoud van het nieuwe sociale contract! 

Een nieuw sociaal contract vraagt om een herschikking van het belang van de drie bouwstenen verdienen, verdelen en voice

Het verdeelmodel is de manier waarop datgene dat verdiend is, wordt verdeeld. Op basis van de wijze uitspraak van Jan Tinbergen (“van de verdeling komt de winst”), is hoe er verdiend wordt, veel minder relevant dan hoe er verdeeld wordt.  

Het verdeelmodel geeft aan hoe de gecreëerde waarde verdeeld wordt tussen de verschillende stakeholders van de economie en organisaties. Hoeveel van de waarde komt terecht bij de eigenaren (rendement), het management (bonussen), de medewerkers (loon), de leveranciers (eerlijke prijzen), de leden (lage contributie of energierekening), de overheid (betaalde belasting) en de bredere civil society of gemeenschap (donaties en vrijwilligerswerk)? 

Vervelend is natuurlijk dat positieve waarde voor de ene stakeholder, bijvoorbeeld de eigenaren, vaak ontstaat door negatieve waarde voor een ander. Dat zijn bijvoorbeeld te lage prijzen voor leveranciers of milieuvervuiling ten koste van de gemeenschap.  

Ander model nodig 

Veel van de protesten waar deze bijdrage mee begon, gaan over het niet kloppen van het verdeelmodel. Boeren vinden dat ze te veel betalen voor het milieu en dat ze te weinig krijgen voor hun producten. Klimaatactivisten vinden dat de negatieve kosten van economische ontwikkeling nog steeds worden afgewenteld op het milieu maar vooral op toekomstige generaties. 

Black Lives Matter-activisten vinden dat de rechten en kansen in de samenleving scheef verdeeld zijn op basis van institutioneel racisme. Leerkrachten en zorgmedewerkers claimen dat er een scheve verdeling is in de salarisontwikkeling in Nederland. 

Het Nederlandse verdeelmodel moet dus anders, maar, en daar zit het cruciale voor het nieuwe sociale contract, daarvoor is een nieuwe manier van meepraten en meebeslissen noodzakelijk. Waar het verdeelmodel gaat over de inhoud, gaat het voice-model over het proces van het nieuwe sociale contract. 

De protesten in het kader van Black Lives Matter laten onvrede zien over de verdeling van rechten en kansen in de samenleving. Foto: ANP

Een stem in de verdeling 

Het voicemodel geeft aan hoe de stakeholders van Nederland mee kunnen praten en meebeslissen over de verdeling en het verdienmodel. ‘Voice’ is onderdeel van het rijtje Exit, Voice, Loyalty en Neglect, gebaseerd op het werk van onder andere Hirschman (1970).  

Kort door de bocht is voice protest door iemand of een groep die ontevreden is over bijvoorbeeld een overheid, maatschappelijke organisatie of werkgever. Voice gaat niet om schreeuwen, maar om de eis voor daadwerkelijke zeggenschap over de eigen context van ondernemers, zzpers, medewerkers, klanten/cliënten, bewoners en burgers. Het gaat, kortom, om de hele samenleving.   

Lees ook: Racisme is niet normaal

In Nederland hebben wij voice geregeld via de officiële politiek, de representatieve democratie, via grote overlegorganen en via inspraak bij maatschappelijke organisaties. Het onderliggende mechanisme hierbij is ‘vertegenwoordiging’ en juist dat mechanisme is minder effectief geworden. De crisis en worsteling van de vertegenwoordiging is al veel langer goed te zien in de falende vertegenwoordiging in de polder en de falende inspraak bij maatschappelijke organisaties, zoals bijvoorbeeld in het onderwijs.  

In de polder voelen hele groepen zich niet vertegenwoordigd en uitgesloten en zien we dus de opkomst van de nieuwe bewegingen als Farmers Defence Force en Leraren in Actie. In de maatschappelijke organisaties nemen ouders, patiënten en huurders hun ‘recht’ en inspraak in eigen individuele hand en passeren de formele inspraakorganen, zeker wanneer de uitkomst van die formele inspraak hen niet bevalt. 

Dit proces en een deel van de oplossing is, een tijd geleden alweer, mooi beschreven door bijvoorbeeld de Raad voor Maatschappelijk Ontwikkeling in de rapporten ‘Terug naar de basis’ en ‘Stemgeven aan verankering’ 

Nieuwe pacificatie 

De nieuwe pacificatie begint bij de belangrijkste ‘v’ van allemaal: vertrouwen. De eerste stap op weg naar een samenleving waarin de rust is wedergekeerd, is het herstellen van vertrouwen in de rechtsstaat.  

Zonder fatsoenlijke rechtsstaat die de zwakke partij beschermt, is een (sociaal) contract nutteloos en is voice een gevaarlijke exercitie. Zonder functionerende rechtsstaat is voice een spel van wederzijdse intimidatie met een overheid die burgers als fraudeurs kenmerkt en burgers die wild hameren op potten en pannen als de premier spreekt. Om nog maar te zwijgen over het echte geweld. Dus voor beide zijden van de medaille is de rechtsstaat belangrijk! 

Het nieuwe voice-model voor Nederland moet veel opener en diverser worden. Het idee dat dé landbouw met een of een paar stemmen kan spreken, past niet meer bij deze tijd. Het systeem, de vergadertafels, moet ruimte geven aan flexibele toetreders en gedeeltelijke uittreders, aan de (on)redelijkheid van de deelbelangen, aan de snelheid van de meningsvorming van sociale media en zelfs aan de influencers. Daardoor wordt de vergadering en besluitvorming minder efficiënt maar het heeft een belofte in zich van een grotere effectiviteit.  

De huidige verdeling van lusten en lasten is, gezien de onvrede in de samenleving, erg scheef

De geplande doelgerichte interventie die het resultaat is van het gestructureerd overleg, bijvoorbeeld bij het stikstofdebat, loopt toch vast. Wellicht is er dan als samenleving meer vooruitgang te boeken met de wel geplande maar veel minder gerichte interactie tussen heel veel stakeholders. Dan is er in ieder geval geen schijnovereenstemming en een transparanter proces. 

Naast het proces gaat het nieuwe sociale contract natuurlijk ook over inhoud: het verdeelmodel. De verdeling is van de samenleving en moet voortdurend worden aangepast. Wat een goede verdeling is, is dus de uitkomst van vele processen en zal altijd door een paar partijen betwist worden. Maar de huidige verdeling van lusten en lasten is, gezien de onvrede in de samenleving, erg scheef. 

Tijd voor actie 

Dit is een oproep om de aandacht als samenleving te richten op voice en verdeling en niet op verdienen. Te veel mensen voelen zich niet gehoord (gebrek aan voice) en te veel mensen profiteren onvoldoende van de welvaart (gebrek in het verdelingsmodel). Om dit aan te pakken, hebben we dappere bestuurders en politici nodig die weten dat het niet om henzelf gaat, maar om de samenleving. Dappere bestuurders en politici die het vertrouwen van de burger en samenleving verdienen omdat ze herkenbaar een van ons zijn, getergd boos als het om onrecht gaat!  

Alleen aandacht voor het verdienmodel is leuk voor de haves en cans, maar is het zaaien van onbehagen en protest

Maar er zijn ook slimme burgers en bestuurders nodig die begrijpen dat oplossingen uit een verzuild Nederland niet meer werken in een horizontaal verdeeld land, waar de tegenstellingen vooral liggen tussen de cans versus can nots, met op de achtergrond natuurlijk haves en have notsCan nots verwijst dan vooral naar het niet hebben van voice in de vraagstukken van de verdeling. 

Alleen aandacht voor het verdienmodel is leuk voor de haves en cans, maar is het zaaien van onbehagen en protest. Kortom: op naar een nieuw sociaal contract. Omdat de samenleving dat verdient!   


Lucas Meijs is hoogleraar strategische filantropie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam 

Over ons sociaal contract moeten we altijd in gesprek blijven

Niemand heeft er ooit zijn handtekening onder gezet, maar het concept van een sociaal contract is al eeuwenoud.