Samenleving

  • 8 maanden geleden
  • essay
  • Abraham Kuyper veranderde Nederland. Foto: FD
Samenleving

Ongrijpbaar staatsman die vrijheid hoog in het vaandel had staan

Vrijheid en democratie waren de belangrijkste zaken waarop Abraham Kuyper zijn denken en werken baseerde. Hij was in staat met enorme werkkracht Nederland te veranderen.

De Vrije Universiteit viert haar 140-jarig bestaan op 6 november tegelijk met de honderdste sterfdag van haar stichter Abraham Kuyper (1837-1920). Over Kuyper is onlangs een lijvig portret verschenen, geschreven door historicus Johan Snel.

Hij is verbonden aan de Christelijke Hogeschool Ede als docent journalistiek en als onderzoeker bij het lectoraat Religie in Media en Publieke Ruimte. Hij kwam tijdens zijn promotieonderzoek naar Kuypervals journalist zoveel nieuwe feiten over ‘de klokkenluider der kleine luyden’ tegen dat hij besloot daarover een boek te schrijven: De zeven levens van Abraham Kuyper

De typering in de titel van het boek, ‘de zeven levens’, is gebaseerd op de biografie die Kuyper over zichzelf heeft geschreven: hij vond zichzelf alpinist, reiziger, spreker, wetenschapper, activist, journalist en staatsman.

Door zijn vaste levenspatroon en strenge agenda wist hij vele boeken en tienduizenden artikelen te schrijven

Die laatste twee typeringen geven vooral de werkzaamheden weer waardoor Kuyper (premier van 1901- 1905) bekend is geworden en waardoor hij nog steeds wereldwijd wordt geroemd. Zelf vond Kuyper zijn hobby als bergbeklimmer heel belangrijk.

Maar bovenal blijkt uit het boek de enorme werklust en discipline van Kuyper. Door zijn vaste levenspatroon en strenge agenda wist hij vele boeken en tienduizenden artikelen te schrijven terwijl hij ook nog tijd overhield om bergen te beklimmen en beroemd geworden lezingen te houden, zoals de Stone Lectures over het calvinisme aan het theologisch seminarie van Princeton in de Verenigde Staten.

Conservatief en modern

Kuyper is wel beschreven als een steile calvinist, maar Snel typeert hem vooral als een radicale democraat, die toegang tot de staatsmacht en meedoen aan de samenleving voor ieder volksdeel mogelijk wilde maken, of dat nu gereformeerden, Joden, katholieken of marxisten waren. En daarmee veranderde hij Nederland. Niet alleen in de politieke praktijk maar ook in de vormgeving van de maatschappij.

Hij was bij uitstek niet conservatief, maar modern denkend en iemand die vrijheid (misschien wel als het grootste goed) hoog in het vaandel had staan. En dat liet hij al weten toen hij predikant was bij de grootste gemeenten en meest bezochte kerkdiensten in Nederland. Zijn preken waren betogen, die ook snel in druk verschenen. Zijn verkondiging was op meer dan alleen de Schrift gebaseerd. Zo verwees hij ook naar de Franse politiek filosoof Tocqueville.

Nieuw en eveneens radicaal was zijn sociale denken, al opgemerkt door de marxisten Jan en Annie Romein, die hem beschreven in hun boek Erflaters van onze beschaving. En de wereldberoemde Nederlandse historicus Johan Huizinga die schreef dat Kuyper liberaler is geweest dan de liberalen.

Hij riep uit tegen de socialistische leider Troelstra: “Ik ben altijd democraat geweest en als christendemocraat hoop ik te sterven” – en dat was terecht volgens Snel, die eveneens wijst op de waardering die de staatsman kreeg als denker over het nut en de functie van wetenschap.

Kuyper was bij uitstek niet conservatief, maar modern denkend en iemand die vrijheid hoog in het vaandel had staan

Kuyper had met name veel te melden over objectiviteit en subjectiviteit en over de verschillen tussen exacte en geesteswetenschappen ‘Een radicale democraat, een sociaal vernieuwer en een verrassend moderne wetenschapsfilosoof dus. Kuyper zelf zou het ervoor hebben gedaan, hij moest ook wel’, besluit Snel zijn boek als hij de oordelen over hem uit onverdachte hoek ter sprake brengt.

En daarmee slaat hij de spijker op de kop. Kuyper was een ongelooflijk veelzijdig mens met grote werklust maar ook een mens met veel zorgen, onzekerheden en persoonlijke problemen.


Johan Snel. De zeven levens van Abraham Kuyper. Amsterdam, Uitgeverij Prometheus. 400 pagina’s. 25 euro