Zingeving

  • 3 maanden geleden
  • essay
  • Siebren Miedema
  • Geborgenheid heeft een transcendente lading. Detail van de omslag van het boek.
Zingeving

Nieuwe geborgenheid in tijden van crisis

Veiligheid is belangrijk voor een kind, maar geborgenheid nog veel meer. Dat gaat over je thuis voelen in de wereld, en geborgen zijn door iets hogers. Daarbij spelen niet alleen de ouders maar ook de school een rol.

Voor mij ligt een kloek uitgegeven, mooi geïllustreerde bundel met de intrigerende titel Geborgenheid. Thuiskomen in de wereld. De ondertitel luidt Over de pedagogische opdracht van de school. De redacteur ervan is Dick den Bakker, een man die zijn sporen verdiend heeft in verschillende functies in het christelijk onderwijs. Het boek is, ik denk niet toevallig, vorig jaar november verschenen tijdens de coronacrisis.

Toen ik het boek ontving, moest ik, getriggerd door de titel, gelijk denken aan het boek van Otto Friedrich Bollnow Nieuwe geborgenheid. Een bijdrage ter overwinning van het existentialisme. Dat verscheen in 1958 in Nederlandse vertaling. Het was een klassieker voor pedagogiekstudenten in de jaren zestig en zeventig.

Bollnow wil de angst, de vertwijfeling, de verveling en de walging die sommige existentialisten zo krachtig in beeld brengen niet ontkennen. Zij geven de crisis van het tijdsgewricht aan. Maar dat kan en mag volgens hem niet het hele verhaal zijn, want het is mogelijk ‘een dragende verbondenheid met een werkelijkheid buiten de mens zelf terug te veroveren’ (pagina 15, cursivering in het origineel).

Met die dragende werkelijkheid doelt hij op ‘een ander mens, een menselijke gemeenschap, de instellingen waardoor een dergelijke gemeenschap zijn leven vormgegeven heeft, maar ook de geestelijke krachten, voor zover zij bevruchtend op het leven inwerken. Kortom, alles wat duurzaam en betrouwbaar is en aan het menselijk leven zin en inhoud geven kan. Het is (...) de weg die voert van de existentieel benauwende ervaring (...) naar een nieuw gevoel van geborgenheid’ (pagina 15-16).

Geborgenheid heeft onmiskenbaar een religieuze, een transcendente lading, en behelst een visie op mens-zijn, op kind-zijn, en op thuiskomen in de wereld

In dat spoor schenkt hij onder andere aandacht aan beschikbaarheid tegenover de overspannen nadruk op de beslissende keuze.

Breder dan veiligheid

Den Bakker geeft aan dat het begrip ‘geborgenheid’ al langere tijd met hem meereist. Dat begrip is echt iets anders dan veiligheid, waar het bijvoorbeeld bij de zo wenselijk geachte veilige scholen omgaat. Dat sociaal-emotionele aspect is natuurlijk ook van belang, maar geborgenheid is breder. Het is het basisbegrip van de pedagogische opdracht van scholen en leraren met het oog op leerlingen en ouders. Het heeft onmiskenbaar een religieuze, een transcendente lading, en behelst een visie op mens-zijn, op kind-zijn, en op thuiskomen in de wereld.

In 29 essays komt het begrip ‘geborgenheid’ aan bod vanuit een viertal thema’s: wetenschap, religie, biografie, en onderwijs. In het laatste hoofdstuk vat Den Bakker de thematiek van geborgenheid nog eens samen in tien noties.

Het boek is bedoeld als een geschenk aan het onderwijs. Het biedt inspiratie en verdieping en kan op verschillende momenten goed dienst doen. Het kan ook helpen om de pedagogische opdracht beter te doordenken, het schoolconcept scherper te belijnen, en te putten uit de levensbeschouwelijke bronnen van de school. Het mag zo bijdragen aan goed onderwijs en aan de persoonsvorming van jonge mensen met het oog op medemenselijkheid en een humanere samenleving.

Persoonlijk

Alle auteurs hebben hun essay vanuit een professionele en persoonlijke invalshoek geschreven. De lezer treft ook een mooie staalkaart aan van verschillende levensbeschouwingen die meekomen met de essays. Zowel voor openbare en bijzondere scholen liggen hier mogelijkheden om ieder uit hun bubbel te treden. Om te ervaren wat de verschillende beweegredenen van mensen, en dus ook van leerlingen, kunnen zijn.

Mij trof in het bijzonder het essay van Marianne Vorthoren met de titel ‘Hemel over de aarde’. Zij is van christen moslim geworden en maakt duidelijk wat dat doet met ervaringen van geborgenheid en ongeborgenheid.  

Zij zat in groep 8 bij meester Den Bakker in de klas. Ze schrijft: ‘door geborgenheid aan elkaar te geven, vinden we niet alleen geborgenheid onder mensen, maar ook bij de Liefdevolle, de Barmhartige’. Ze verwijst daarbij naar de tekst die meester Den Bakker in haar poëziealbum schreef: ‘Waar mensen /In liefde/Weer mens worden/Voor elkaar/Groeit de hemel/Over de aarde.’ Zulke woorden van geborgenheid van jouw meester neem je dus je hele leven mee.

Dragende grond

In de bundel komen ervaringen van ongeborgenheid dus wel degelijk aan de orde. Ook in het essay van Guido de Bruin, die als zes weken oude baby met hersenvliesontsteking een tijdlang in quarantaine moest. Hij schrijft een brief aan zijn pasgeboren zelf en vraagt zich onder meer af wat die ervaring in zijn leven te weeg gebracht heeft.

Ook als er geen pasklare antwoorden zijn, kan de geborgenheid van de psalmwoorden troost bieden

Het essay van De Bruin heeft als ondertitel ‘Over geborgenheid als dragende grond’, en eindigt met de woorden van Psalm 131 in de hertaling van Huub Oosterhuis en Michel van der Plas:

‘God ik ben niet hooghartig/ik kijk niet op anderen neer/beeld mij niet in dat ik groot ben/droom geen geweldige dromen/ik heb mijn verlangens getemd/mijn ziel is tot rust gekomen/als een kind dat gedronken heeft/en rust aan de borst van zijn moeder/een kind dat gedronken heeft/zo is mijn ziel in mij/alles verwachten van Hem/nu en in eeuwigheid.’

Ook als er geen pasklare antwoorden zijn, kan de geborgenheid van de psalmwoorden troost bieden.

Het boek van Bollnow en dat van Den Bakker hebben veel met elkaar gemeen. Met de ongeborgenheid, de crisis in de wereld toen in 1958 en nu in 2021 konden en kunnen volwassenen en kinderen leren omgaan, want er is meer. Er zijn bezielende verbanden. Naast het gezin kan ook de school kinderen en jongeren ondersteunen met geborgenheid. Om zo die wereld nu al volmondig binnen te treden en ook toe te rusten voor later, als ze volwassen zullen zijn.   


Dick den Bakker (red.), Geborgenheid. Thuiskomen in de wereld. Over de pedagogische opdracht van de school. Uitg. Ten Brink, Meppel.


Siebren Miedema is emeritus hoogleraar Algemene Pedagogiek en Godsdienstpedagogiek aan de Vrije Universiteit Amsterdam.