Niet meer ‘katholiek’ zijn is ook een kans

Sinds de oprichting in 1923 is de Radboud Universiteit in Nijmegen een katholieke universiteit. Maar dat verandert op 15 november, want dan trekt de Nederlandse bisschoppenconferentie het predicaat ‘katholiek’ in.

Trudy Oldenhuis
Afbeelding bij 'Niet meer ‘katholiek’ zijn is ook een kans '
Jurijn Timon de Vos: “De Radboud Universiteit blijft een bijzondere universiteit.” Foto: Ruben Meijerink / APA FOTO

Hij noemt zichzelf met enige zelfspot een ‘ogenschijnlijk tragisch figuur’: Jurijn Timon de Vos, 25 jaar, en promovendus bij de faculteit der Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen van de Radboud Universiteit in Nijmegen. Want hij doet zijn promotieonderzoek naar het ‘katholieke zelfverstaan’ (“Ja, eigenlijk een germanisme”) van de universiteit, oftewel de katholieke identiteit. 

En laat het nou net lijken alsof die katholieke identiteit in 2020 overboord wordt gegooid, één jaar nadat De Vos met zijn onderzoek begon. 

Maar zo eenvoudig ligt dat niet en nee: hij is ook helemaal geen tragisch figuur. Sterker nog: het verdwijnen van het predicaat ‘katholiek’ is niet alleen maar een verlies of iets dat alleen negatief kan worden uitgelegd. Het biedt de universiteit ook kansen, denkt De Vos. “We kunnen nu onderzoeken wat deze identiteit inhoudt, los van machtsdiscussies met de bisschoppen. Dus eigenlijk is mijn onderzoek nu nog relevanter geworden.” 

Benoemingen 

Terug naar het conflict tussen de bisschoppen en de Stichting Katholieke Universiteit (SKU), dat dit jaar escaleerde. Dat conflict draait om de benoemingen van nieuwe bestuursleden binnen de SKU en de nieuwe raden van toezicht die gevormd worden. 

De SKU fungeert nu als toezichthouder op de Radboud Universiteit en Radboudumc. Nieuwe bestuursleden van de SKU worden door de bisschoppenconferentie benoemd. De bisschoppenconferentie sprak de afgelopen jaren over meerdere kandidaten een veto uit, omdat die niet katholiek genoeg waren. De aanwezigheid van het Radboudumc en de daarbij spelende medisch-ethische vraagstukken zette deze discussie mede onder druk.   

Dieperliggend komt de Radboud Universiteit met dit besluit voor de vraag te staan wat de eigen identiteit inhoudt

Het dwarsbomen van de benoeming van nieuwe bestuursleden leidde tot onvrede bij de SKU. Daarnaast speelde ook de voorgenomen verzelfstandiging van de Radboud Universiteit en Radboudumc een rol. Nu vallen die beide onder het toezicht van de SKU, maar per 1 januari 2021 gaan deze instellingen apart verder. Zowel de Radboud Universiteit als Radboudumc hebben dan elk een eigen raad van toezicht nodig.  

De SKU stelde voor dat in die nieuwe raden van toezicht de bisschoppen slechts één van de vijf leden zouden mogen benoemen. De bisschoppen wilden echter alle vijf leden benoemen, net zoals zij nu ook alle bestuursleden van de SKU benoemen. 

Gebed bij promotie 

Het conflict kwam uiteindelijk voor de rechter, en dat is op zichzelf al bijzonder binnen de katholieke traditie, zegt De Vos, zelf ook katholiek. “Bij katholieken heerst toch de neiging er samen uit te komen. Er zijn bovendien wel vaker conflicten geweest in het verleden en die zijn altijd zonder rechter opgelost.” 

De Ondernemingskamer van Amsterdam stelde in juli de SKU in het gelijk en bepaalde dat die door kon gaan met de benoeming van nieuwe bestuursleden en leden van de raden van toezicht. Op 20 oktober maakte de bisschoppenconferentie daarop bekend dat die het predicaat ‘katholiek’ van de Stichting Katholieke Universiteit introk.  

Lees ook: De benauwdheid van de Rooms-Katholieke escaperoom

Voor de universiteit zelf verandert er daarmee op het eerste gezicht weinig. De nieuw aangetreden voorzitter van de SKU, Wim van der Meeren, kondigde al aan dat oude gebruiken als een gebed bij een promotie en een eucharistieviering op de Dies Natalis gehandhaafd blijven. “En ook de studentenkerk op de universiteit blijft heus wel bestaan”, zegt De Vos. 

Maar dieperliggend komt de Radboud Universiteit met dit besluit wel voor de vraag te staan wat de eigen identiteit inhoudt, nu de universiteit niet meer officieel katholiek is. “Het college van bestuur gaf al aan om vanaf 16 november, één dag nadat we niet meer een katholieke universiteit zijn, die discussie te willen voeren.” 

Plechtige optocht van hoogleraren, voor aanvang van de opening van het academisch jaar op de Radboud Universiteit. Foto: ANP

Emancipatie 

Want wat betekent die katholieke identiteit anno 2020? Daarvoor moeten we ook terug naar 1923, vindt De Vos, het jaar waarin de Katholieke Universiteit Nijmegen werd opgericht. Die universiteit was “een baken van emancipatie”, aldus De Vos. “De universiteit was echt bedoeld om katholieken, die toen toch nog wat tweederangsburgers waren in Nederland, vooruit te helpen. En het was ook bedoeld om ‘het rijke Roomsche leven’ gestalte te geven.”  

Daarbij waren er idealen: de universiteit zou laten zien dat katholieken ook zuivere wetenschap konden bedrijven, wetenschap die voldeed aan de hoogste objectieve maatstaven. “In die zin was deze universiteit anders dan bijvoorbeeld de Vrije Universiteit, waar men zich ook richtte op eigen christelijke wetenschap.”  

“Nu heeft een van de partijen de deur dicht gedaan. Maar dat hoeft niet voorgoed te zijn, hoop ik”   

Niet alle studenten van de Nijmeegse universiteit moesten hiervoor per se katholiek zijn. Wel was er expliciete ruimte voor reflectie op levensvragen die door de wetenschap opgeworpen konden worden en de erkenning dat die reflectie voor katholieken anders was dan voor niet-katholieken. 

Het bestuur van de universiteit werd sinds de stichting in 1923 gevormd door zowel geestelijken (bisschoppen) als niet-geestelijken (leken). Die hadden heus wel vaker conflicten, zag De Vos in de archieven. “Het is als een relatie. Tot nu toe bleef die bestaan, ondanks soms verschillen van mening. Nu heeft een van de partijen de deur dicht gedaan. Maar dat hoeft niet voorgoed te zijn, hoop ik.” 

Zoektocht 

Wel is het de taak van de andere partij in de relatie te ontdekken wat een katholieke identiteit nu nog inhoudt. En juist omdat dat nu kan zonder de kerk als toch een soort ‘machtsblok’ op de achtergrond, krijgt die zoektocht misschien wel meer vrijheid, denkt De Vos.  

“De universiteit blijft katholiek, ook zonder dat officiële predicaat. Je kunt het niet zomaar ‘ontdopen’, om zo te zeggen. We staan in een katholieke traditie en ik hoop echt dat we vanuit die traditie nieuwe invullingen kunnen geven aan begrippen als duurzaamheid of diversiteit. Invullingen die verder gaan dan loze woorden, maar die recht doen aan de inhoud. En dat dan niet vanuit een anti-gedachte, waarbij alles wat katholiek was dan maar weg wordt gegooid, maar wel een nieuwe identiteit die inspiratie biedt.” 

“Ik doe dit onderzoek nu voor alle studenten en medewerkers die inspiratie willen putten uit de katholieke traditie

Daarnaast blijven katholieke instellingen vertegenwoordigd in Nijmegen. Er is een katholieke theologische faculteit en ook het Katholiek Documentatiecentrum (KDC) zit in Nijmegen. De Vos: “De Radboud Universiteit blijft daarmee een bijzondere universiteit, anders dan universiteiten die door de overheid zijn gesticht.” 

Was De Vos’ promotieonderzoek oorspronkelijk bedoeld om het eeuwfeest van de Radboud Universiteit in 2023 inhoudelijk invulling te geven; nu kan hij al in 2020 laten zien welke waarde het woord ‘katholiek’ heeft. Dus hij een tragisch figuur? 

Absoluut niet. “Ik deed dit onderzoek aanvankelijk in opdracht van het bestuur van de SKU, nu doe ik het eigenlijk voor alle studenten en medewerkers die inspiratie willen putten uit de katholieke traditie. Hoe mooi is dat?”  

Radboud Universiteit, wat nu?

Het kerkelijk toezicht op de Radboud Universiteit in Nijmegen is door de rechter drastisch ingeperkt. Wat zijn daarvan de gevolgen?  

 

Deel dit artikel