Duurzaamheid

  • 8 maanden geleden
  • interview
  • Jan Auke Brink
  • Mensen maken deel uit van de schepping, ze staan er niet boven. Foto Pexels
Duurzaamheid

Nestelen tussen plant en dier

Het denken in termen als rentmeesterschap en de mens als kroon van de schepping is niet goed voor een besef van wat wij mensen werkelijk zijn: onderdeel van de schepping en geen heerser.

Met haar boek Groene theologie bood predikant en theoloog Trees van Montfoort begin 2019 een theologische basis voor de groene beweging onder christenen. Het boek werd pardoes uitgeroepen tot het beste theologische boek van het jaar.

Haar denken vindt weerklank in alle kerkgenootschappen: van de Gereformeerde Bond tot in katholieke kloosters en van evangelische kerken tot protestantse dorpsgemeenten. Zelfs de Rotary vraagt haar te spreken. Het gaat Van Montfoort vooral om het doordenken van het goede.

“We hebben de Bijbel te lang op een verkeerde manier gelezen. De mens is niet de kroon op de Schepping: we zijn er een onderdeel van - net als de dieren en de planten. We hebben te lang geheerst over de aarde, daar komt ook de coronacrisis uit voort: door hoe wij met de natuur omgaan springen ziektes steeds vaker over van wilde dieren naar mensen.”

Nieuwe inzichten

Trees van Montfoort werkt momenteel aan de Engelse vertaling van Groene theologie, dat in juni verschijnt als Green Theology. Daarbij verwerkt ze nieuwe inzichten, onder meer onder invloed van het coronajaar.

“Er is bijvoorbeeld dit jaar een rapport verschenen van de Verenigde Naties over biodiversiteit, waarbij ze zich richten op de vraag wat de achteruitgang van de biodiversiteit en de coronacrisis met elkaar te maken hebben. Die inzichten schrijf ik in de Engelse vertaling. Als er een derde Nederlandse druk komt verwerk ik het daar ook in.”

“Er zijn steeds meer zoönoses: ziektes die van wilde dieren op mensen overspringen, met Covid-19 als grootschaligste”

De coronacrisis staat niet op zichzelf, maar komt voort uit hoe de mens met de aarde omgaat, benadrukt Van Montfoort. “Er zijn steeds meer zoönoses: ziektes die van wilde dieren op mensen overspringen, met Covid-19 als grootschaligste.

Dat komt door hoe wij omgaan met wilde dieren. Ze worden de hele wereld over gesleept. Bovendien is er wereldwijd steeds minder ruimte over voor dieren in het wild. Virussen die altijd al in die dieren zaten, kunnen zo overspringen op mensen, vaak via vee. Maar wij hebben daar geen weerstand tegen. Er wordt ook wel gewaarschuwd dat er nog enorm veel van dat soort virussen zijn, dus na corona zal nog een keer een vergelijkbare pandemie volgen.”

Het rapport is weinig in het nieuws gekomen, concludeert Van Montfoort. “Dat verbaast me wel. Er wordt veel gekeken naar hoe we omgaan met de coronacrisis en wat we kunnen doen als het voorbij is, maar ik hoor en lees heel weinig over de oorzaken. Hoe kan dat nou? Waarom hebben we het niet over de aantasting van het ecosysteem door de mens?”

Rentmeesterschap

In haar boek plaatst Van Montfoort kanttekeningen bij de ‘rentmeestergedachte’: de idee dat wij als mens heer en meester zijn over al het andere op aarde.

“In het rentmeesterschap zit iets van heersen, en dat vind ik een gevaarlijk trekje - zeker in onze moderne westerse cultuur, waarin we zo gefocust zijn op controle en maakbaarheid en het centraal stellen van mensen. Dat is natuurlijk een heel andere context dan waarin het verhaal van Genesis 1 ontstond. In die tijd konden woorden als ‘de aarde onderwerpen’ en ‘heersen over de dieren’ mensen stimuleren, maar voor ons is het een verkeerde aanmoediging. Ik wil het begrip rentmeesterschap relativeren. Het is niet helemaal verkeerd, want het spreekt de mensen ook aan op verantwoordelijkheid. Ik wil dus ook niet zeggen dat je dat beeld niet moet gebruiken, maar het is niet het enige.”

In Groene theologie en in haar lezingen herhaalt Van Montfoort één kernboodschap: dat we als mensen onderdeel zijn van de hele schepping.

“Wij zorgen niet voor de schepping, maar we zijn ook schepselen, met alle andere schepselen. Zorgen is zeker een mooi aspect, en dat moeten we ook vasthouden. Maar we moeten niet vergeten dat de aarde vooral voor ons zorgt en dat de aarde prima zonder ons kan, maar wij niet zonder de aarde. Dus we moeten wel even de verhoudingen in het oog houden: wij staan nergens boven.”

“We moeten niet vergeten dat de aarde vooral voor ons zorgt en dat de aarde prima zonder ons kan, maar wij niet zonder de aarde.” Foto Pexels

Schepping als uitgangspunt

Van Montfoort is katholiek opgevoed, maar is nu predikant in de Protestantse Kerk. In haar denken combineert ze beide tradities.

“Ik heb eerst een katholieke theologische opleiding gehad en daarna een protestantse, dus ik denk dat in mijn theologie allebei zit. Het is bijvoorbeeld heel protestants om bij de Bijbel te beginnen, zoals ik doe in mijn boek. Maar het is meer katholiek om de schepping een belangrijk uitgangspunt te laten zijn, zoals ik óók doe. In de katholieke traditie omvat de schepping alles wat er is: niet alleen de dieren en de planten, waar wij dan als mensen niet bij horen. Ik denk dat in die zin mijn theologie een synthese is van een heel Bijbelse benadering en een katholieke manier van denken over schepping.”

“Het probleem is dat de kerken zich zo ontwikkeld hebben dat er een enorme nadruk is komen te liggen op ethiek en veel minder nadruk op wereldbeschouwing”

Mensen willen vaak het liefste concrete punten horen. “Als mensen per se lijstjes willen over wat ze wel of niet moeten doen, dan wil ik die best geven hoor: niet vliegen, niet of zo min mogelijk autorijden, geen vlees eten, of zo weinig mogelijk. En dan zeggen mensen: ja, nou ja, dat is wel moeilijk. Ze beginnen dan liever met de makkelijke dingen. Dat is niet erg, ik vind het prima als je bij het uitlaten van de hond plastic afval opraapt. Maar als het daarbij blijft, is het wel een beetje weinig.”

“Het probleem is dat de kerken zich zo ontwikkeld hebben dat er een enorme nadruk is komen te liggen op ethiek en veel minder nadruk op wereldbeschouwing. Als ik vraag naar wat ons wereldbeeld is, dan is dat een lastige vraag voor veel mensen. Ze zijn gewend om na te denken over wat ze vanuit hun geloof moeten dóén, en minder over wat ze nou precies geloven. In de wat zwaardere kerken of de meer wetenschappelijke hoek is daar meer aandacht voor. Daar zijn ze gewend om zaken te doordenken.”

Hoopvol

Dankzij de gesprekken die ze sinds de publicatie van haar boek, bijna twee jaar geleden, heeft gevoerd, kijkt Van Montfoort hoopvol naar de toekomst. “De coronacrisis speelt daar ook een rol in. Veel mensen hebben ontdekt dat het ook ontspannend kan zijn om door het park of het bos in de buurt te lopen, dat je daarvoor niet per se heel ver weg hoeft. Nu we leven met minder reizen, met meer producten die uit de directe omgeving komen, zie ik veel mensen die dat soort goede gewoontes willen vasthouden. En natuurlijk: dat geldt niet voor iedereen. Toen bekend werd dat we niet naar het buitenland mochten reizen maar wel naar Curaçao, gingen heel veel mensen daarheen, waarna de coronacijfers daar ook erg stegen.

Maar bij sommige mensen heeft het afgelopen jaar wel de bewustwording versterkt. Ik hoor ook van steeds meer collega-predikanten dat ze de Bijbel anders zijn gaan lezen door mijn boek. Dan is er echt iets gebeurd. Als het niet alleen meer gaat over één themadienst per jaar, maar mensen de hele Bijbel anders lezen, met de dieren, het water en de lucht en alles wat in die tekst voorkomt - als dat ook een rol mag spelen en het niet meer allemaal alleen maar op mensen gefocust is, dan verandert er echt iets.”

 

Trees van Montfoort, Groene theologie. Uitg. Skandalon, 27,50 euro