Mancini. Het Italiaanse buitenbeentje in De Mesdag Collectie

De Haagse School, met schilder Willem Mesdag als een van de belangrijkste voormannen, is welbekend. Maar Mesdag was naast schilder ook verzamelaar. Het werk van de Italiaan Mancini trok zijn oog, en dat is nu te bezichtigen in een mooie expositie van De Mesdag Collectie in Den Haag.

Liesbeth de Jong
Afbeelding bij 'Mancini. Het Italiaanse buitenbeentje in De Mesdag Collectie'
Uitsnede van 'Acrobaat met viool' van Mancini. Foto De Mesdag Collectie

Een chic en statig pand, gelegen aan een rustig deel van de Laan van Meerdervoort. Ervoor een pleintje met oude bomen. Eenmaal binnen waant men zich zo maar 150 jaar terug in de tijd.

Sfeervolle kleine kabinetten en iets grotere zalen vol meesterwerken van de Franse School van Barbizon en de Haagse School uit de 19e eeuw. Af en toe zie je door grote vensters de verstilde binnentuin met onberispelijk verzorgde grindpaden, wit geschilderde houten tuinbanken en een enorme rode beuk in het ronde grasperk. Langs diens kruin is de toren van het Vredespaleis zichtbaar.

Van aanvang af bedoeld als museum werd het in opdracht van Willem Mesdag (1831-1915) en zijn vrouw Sientje Mesdag-van Houten (1834-1909) pal naast hun woonhuis gebouwd, om er hun steeds verder uitdijende kunstcollectie in onder te brengen.

Dit particuliere museum werd beschouwd als een fenomeen. Nergens anders vond je een collectie kunst die ‘zoo heerlijk artistiek’ was samengesteld. Op zondagen mocht het publiek komen en liep Mesdag in hoogst eigen persoon rond om bezoekers te verwelkomen en uitleg te geven. 

Vooraanstaand schilder

Willem en Sientje schilderden zelf ook. Willem Mesdag begon zijn loopbaan in het bankwezen en was geen onverdienstelijk zakenman. Het was vooral Sientje die hem stimuleerde toe te geven om van zijn grote liefde schilderen zijn vak te maken toen haar vader haar een vermogen naliet.

Mesdag groeide uit tot een bijzonder vooraanstaand schilder van de Haagse School die vanwege zijn zeegezichten niet alleen in Nederland maar ook in ondermeer Frankrijk bijzonder geliefd werd. De Noordzee-kust, bomschuiten, het duinlandschap en het Scheveningse vissersvolk, werden zijn voornaamste thema’s.

Toen Willem 15 jaar later zelf een enorm fortuin van zijn vader erfde, ging het echtpaar bovendien nog actiever dan daarvoor eigentijdse kunst verzamelen.

Stimulerend

Mesdag speelde een belangrijke en stimulerende rol in het Haagse kunstleven, bekleedde daarbinnen diverse bestuursfuncties en organiseerde menige tentoonstelling. Hij bleek een fijne neus voor talent te hebben en aarzelde niet om rechtstreeks van jonge, nog onbekende kunstenaars werk aan te kopen.

Met het zakelijk instinct dat hij nu eenmaal ruimschoots bezat, was het niet onlogisch dat hij ook in de kunsthandel goed zijn weg wist te vinden. En niet alleen in Nederland. In Parijs verwierf hij ondermeer werken van schilders uit de School van Barbizon, die zo’n belangrijk aandeel in zijn collectie waardevolle schilderijen zou krijgen.

‘Zelfportret met strootje’, ca. 1880, olieverf op paneel, 32 x 19 cm , privécollectie ( met dank aan Kunsthandel Bottegantica, Milaan). / ‘Acrobaat met viool’ (portret van Luigi Gianchetti), 1878, olieverf op doek, 92 x 73,5 cm, Kunsthandel Bottegantica, Milaan. / ‘In gedachten verzonken’ ca. 1889-1890, olieverf op doek, 100 x 60 cm, De Mesdag Collectie, Den Haag.


Maar het is nu juist over een opvallende uitzondering binnen die verzameling, de Italiaanse schilder Antonio Mancini (1852 -1930), dat er in Museum Mesdag momenteel een speciale tentoonstelling plaatsvindt: ‘Mancini. Eigenzinnig & Extravagant’. Met vele bruiklenen van schilderijen die voor het eerst in Nederland te zien zijn en documenten als foto’s en brieven wordt een overzicht van Mancini’s leven en werk gegeven.

Andersoortig werk

Het is 1876 als Mesdag bij de gerenommeerde Parijse kunsthandel Goupil, waar trouwens zijn eigen werk ook verkocht wordt, een heel andersoortig werk opvalt. Het blijkt afkomstig te zijn van de jonge, Napolitaanse schilder Mancini, die toen buiten Italië nog niet bekend was.

In Parijs begint hij net enig succes te krijgen met portretten van kinderen, dikwijls verkleed als kermis- of circusacrobaat. Goedkope modellen vindt hij daarvoor bij zijn nichtjes, neefjes en straatkinderen uit de buurt.

Een mooi voorbeeld daarvan is ‘Acrobaat met Viool’ waarvoor het straatschoffie Luigiello Gianchetti model heeft gestaan. Opvallend is de prachtige stofuitdrukking van de verschillende materialen en de verfijnd uitgewerkte details als enkele losgeraakte haren van de strijkstok en de rouwrandjes van zijn vieze nagels. 

‘Het zieke kind’, 1875, detail, olieverf op doek, 78 x 65 cm, De Mesdag Collectie, Den Haag.


Mesdag koopt bij Goupil ‘Het zieke kind’(1875). Een jongen met ietwat koortsige ogen kijkt ons met een melancholieke blik aan. Mesdag is getroffen door de expressie die eruit spreekt. Zou dat te maken kunnen hebben met de tragische gebeurtenis voor het echtpaar Mesdag dat enkele jaren daarvoor hun zoon en enig kind na een kort ziekbed verloor?

Geldzorgen

Het blijft niet het enige werk dat de Mesdags van Mancini aanschaffen. Wanneer zij in 1885 drie schilderijen van Mancini in Brussel tentoonstellen, op de expositie van de vernieuwende Belgische kunstenaarsgroep Les XX, vormt dat waarschijnlijk de aanleiding voor de immer door geldzorgen geplaagde Mancini om het aan te durven Willem Mesdag een brief te schrijven, waarin hij hem vraagt om zonder tussenkomst van een kunsthandel bij hem zelf een schilderij te bestellen.

De reactie van Mesdag is bijzonder royaal. Hij stelt de schilder 2500 francs ter beschikking, ongeveer een redelijk goed jaarinkomen voor een schilder, en geeft Mancini de vrije hand om er ‘schilderijen of studies’ voor te leveren.

Verkooptentoonstellingen

Het vormt het begin van een twintig jaar durende correspondentie en een stroom van zo’n 50 schilderijen en 100 tekeningen en pastels, die telkens voor nieuwe geldbedragen en op basis van opeenvolgende schriftelijke afspraken naar Nederland worden gestuurd.

Mesdag heeft een voorkeur voor vlot geschilderde studies en onaffe werken die een mooie inkijk geven in het werkproces van een schilder

Een deel houdt het echtpaar Mesdag zelf, maar Willem organiseert ook (verkoop)tentoonstellingen en doet daar een ander deel weer van de hand. Mesdag heeft een voorkeur voor vlot geschilderde studies en onaffe werken die een mooie inkijk geven in het werkproces van een schilder.

Dat Mancini losjes maar trefzeker schildert en veel gevoel in zijn werk weet te leggen is wat deze kunstenaar voor Mesdag zo aantrekkelijk maakt. Als mecenas is hij van groot belang geweest bij de internationale doorbraak die Mancini in zijn carrière ten deel is gevallen. Hij brengt Mancini op tentoonstellingen in Den Haag, Dordrecht, Amerika en twee maal op de Biënnale van Venetië.

Liefhebbers

Gaandeweg krijgt Mancini als begaafd portrettist en figuurschilder liefhebbers voor zijn werk in Frankrijk, Nederland, Engeland, Ierland, Duitsland en zelfs in Amerika, waarbij ook andere mecenassen een belangrijke rol hebben gespeeld, zoals de Italiaanse markies Del Grillo en de succesvolle portrettist John Singer Sargent, die hem in contact brengen met rijke Amerikanen in Rome en de high society in Engeland.

Voor het schilderen van portretten verblijft hij verschillende keren langdurig in het buitenland, waar hij het lang niet altijd makkelijk heeft. Geboren als arme kleermakerszoon raakt Mancini nogal geïntimideerd door de landhuizen waar hij logeert en de weelde van zijn opdrachtgevers.

Er zijn verhalen bekend dat hij zich daar liever opsloot in zijn kamer of zich verstopte tussen de gordijnen dan samen met hen aan het diner aan te zitten. En als hij een keer in Nederland vertoeft en vastbesloten is Mesdag thuis te bezoeken, durft hij staande op diens stoep uiteindelijk toch niet aan te bellen. 'Ik schaamde me voor mijn armoedigheid'.

Opgejaagd

In een van de vele zelfportretten die hij heeft geschilderd, lijkt hij ons zelfverzekerd en ontspannen aan te kijken. De werkelijkheid is anders. 'Zelfportret met strootje' (ca. 1880) ontstaat na een lang verblijf in Parijs, waardoor hij zich naar eigen zeggen opgejaagd is gaan voelen. 'Ik denk dat ik er gek ben geworden', vertrouwt hij een vriend toe.

In 1881-’82 zou hij daadwerkelijk enige tijd in psychiatrische instellingen doorbrengen. Een makkelijk karakter had hij niet. Tijdgenoten bevestigen zijn wispelturigheid en onaangepaste gedrag.

Ook al was hij nog zo getalenteerd, de onzekerheid blijft aan hem knagen, al is dat niet altijd aan zijn werk af te lezen

Ook al was hij nog zo getalenteerd, de onzekerheid blijft aan hem knagen, al is dat niet altijd aan zijn werk af te lezen. Schildert hij aanvankelijk nogal verfijnd en verhalend, later werkt hij met steeds bredere, minder gedefinieerde, losse verfstreken en brengt, ook wel met een paletmes, dikke lagen verf op. Het wekt de indruk van spontaniteit en een groot gemak waarmee de voorstelling op het doek is verwezenlijkt.

‘In gedachten verzonken’ (ca.1889-’90) toont de combinatie van een verfijnd gezichtje met de spontaan in gedurfde verfstreken uitgevoerde rok van het meisje. Het effect van dit contrast is dat haar peinzende blik nog intenser lijkt. Wanneer Mesdag het op de Biënnale van Venetië in 1907 tentoonstelt, wint Manicini er een belangrijke prijs mee.

Experimenteren

Mancini houdt van experimenteren. Zo verwerkt hij stukjes glas, spiegeltjes, of delen metaal van lege verftubes in de verflaag om glanzende effecten te bereiken. Daarmee is hij zijn tijd ver vooruit.

Hij beschildert ook wel eens een pastabord. Om te betalen voor een maaltijd in een restaurant als hij er geen geld voor heeft. Maar ook puur voor de lol mengt hij restjes verf om er aan het einde van de dag na het avondmaal in familiekring een schildering mee op zijn bord te maken.

Het was beslist niet Mancini’s bedoeling, maar familieleden hebben er stiekem een paar van bewaard. Op de tentoonstelling in Den Haag zijn er voorbeelden van te zien.

Evengoed bedenkt hij ingewikkelde hulpmiddelen als houvast om verhoudingen zo realistisch mogelijk weer te kunnen geven. Zo plaatst hij tijdens het schilderen vaak een raamwerk van horizontaal en verticaal gespannen draden voor zijn model en een soortgelijk raster voor zijn doek op de ezel. Soms raken de draden zelfs bedolven onder de verf op het doek en blijven de lijnen zichtbaar in de voorstelling achter, nadat het raster weer losgetrokken is.

Succes

Mancini had vaak financiële zorgen omdat hij slecht met geld om kon gaan en heel wat familieleden moest helpen onderhouden. Maar op het laatst van zijn leven wordt hij toch nog vermogend.

Het echte, grote succes komt na zijn belangrijke solo-tentoonstelling in 1920 op de Biënnale van Venetië, waar hij ooit al twee maal door Mesdag met enkele werken was gepresenteerd. Tot op de dag van vandaag wordt hij in Italië gerekend tot de meest vooraanstaande schilders van zijn tijd.

 

Liesbeth de Jong is kunsthistorica

 

‘Mancini. Eigenzinnig & Extravagant’ t/m 20 september De Mesdag Collectie te Den Haag. Openingstijden: elke woensdag t/m zondag van 12 tot 17 uur. Tickets zijn alleen online verkrijgbaar

 

Deel dit artikel