Lessen van de Heilige Wijsheid

De Ayasoya is een moskee, zo heeft het Turkse hooggerechtshof besloten, en vandaag wordt er het eerste vrijdaggebed sinds decennia gehouden. De geschiedenis van de oude Hagia Sophia is lang, en wie weet vallen er lessen uit te trekken. Dat zou goed passen bij haar naam.

Marianne Vorthoren
Afbeelding bij 'Lessen van de Heilige Wijsheid'
Bijna 1500 jaar geleden werd de Hagia Sophia gebouwd. Hoeveel gebeden heeft zij in die tijd wel niet gehoord? Foto Pixabay

Wat als gebouwen zouden kunnen praten? Wat zouden ze ons niet allemaal kunnen vertellen over wat er zich in hun gangen, kamers, kelders en zolders heeft afgespeeld. En over wat ze via hun vensters in de wereld om hen heen zagen gebeuren.

Wat zouden de gebouwen rond het Binnenhof ons kunnen vertellen, of het ernaast gelegen Mauritshuis. Het Prinsenhof en de Nieuwe Kerk in Delft. Zou de Laurenskerk in mijn geliefde Rotterdam haar littekens delen van het bombardement in 1940 dat het hart uit de stad sloeg en de kerk ook grotendeels verwoestte?

Of zou ze liever spreken over een jongetje genaamd Desiderius Erasmus, die daar vlakbij werd geboren, niet lang nadat haar bouw begon, en dat zo beroemd werd dat hij een groot standbeeld kreeg, dat al vele, vele jaren voor haar ingang op het plein aandachtig een boek bestudeert.

Of over de overgang van de rooms-katholieke naar de protestantse eredienst binnen haar muren, ruim een eeuw later. Zou ze het Latijn hebben gemist?

Kathedraal

Ruim 2.200 kilometer verderop, grofweg naar het zuidoosten, staat een gebouw dat je als een oudere, grote zus van de Laurenskerk zou kunnen zien, ooit de grootste kathedraal ter wereld, ja, zelfs een tijd het grootste gebouw ter wereld: de Ayasofya in Istanboel.

Ze was de afgelopen weken veel in het nieuws, nu de rechter in Turkije heeft besloten dat de beslissing in 1934 om er een museum van te maken onrechtmatig was. Zodoende kan de Ayasofya weer een moskee worden, waartoe president Erdoğan enkele uren na de rechterlijke uitspraak een decreet tekende.

Als deze ‘grand old lady’ zou kunnen spreken over de bijna 15 eeuwen die zij al aan zich voorbij heeft zien trekken, zou ik aan haar lippen hangen.

Wijsheid

In opdracht van keizer Justinianus I van Constantinopel werd ze gebouwd in de jaren dertig van de zesde eeuw - in 537 werd ze ingewijd als kerk. Ze kreeg de naam ‘Hagia Sophia’: de heilige wijsheid. Zou ze kunnen vertellen wie als eerste deze naam voor haar bedacht? Zou ze trots zijn geweest dat ze - bijna duizend jaar lang - de grootste was in de wereld? Zou ze getuige zijn geweest van de spanning bij de architecten, Isidorus van Milete en Anthemios van Tralles?

Het is nogal wat: een opdracht van een keizer om zo snel mogelijk een uniek gebouw neer te zetten, het religieuze hart van zijn rijk. Zouden ze wel eens ruzie hebben gemaakt, met de handen in het haar hebben gezeten? Dat zou dan niet ten onrechte zijn geweest, want zo’n 20 jaar later stortte de koepel in na enkele aardbevingen. Deze werd echter al snel herbouwd met een nieuwe structuur, wat leidde tot de vorm zoals wij die vandaag de dag nog kunnen zien.

In het anderhalf millennium daarna werden nog vele versterkingen, aanvullingen en renovaties aangebracht. Onder meer onder leiding van Mimar Sinan, de hoofdarchitect onder drie sultans in de 16e eeuw. Een leerling van hem bouwde begin 17e eeuw de ‘blauwe moskee’ naast Ayasofya - wat zou ze daarvan gevonden hebben?

Gebeden

In de bijna 1500 jaar van haar bestaan moet ze vele miljarden mensen voorbij hebben zien komen - keizers, kruisvaarders en sultans, maar ook architecten, kunstenaars, bouwlieden en waarschijnlijk vooral bakkers, kooplui, leraren, reizigers en vele armen die hun toevlucht tot haar zochten. En de afgelopen decennia vele tientallen miljoenen toeristen van over de hele wereld.

Hoeveel ontelbare gebeden heeft zij gehoord, in het Grieks, Latijn, Arabisch, Ottomaans, Turks en wie weet welke allemaal nog meer

Hoeveel ontelbare gebeden heeft zij gehoord, in het Grieks, Latijn, Arabisch, Ottomaans, Turks en wie weet welke allemaal nog meer. Ik denk dat ze daarmee getuige is geweest van vele harten met rotsvast geloof, hoop, liefde en van vele daden van genade en medemenselijkheid. Maar ongetwijfeld ook van zorgen, verdriet en wanhoop. Hoeveel tranen heeft zij geteld in bijna 1500 jaar?

Maar ook: hoeveel heersers hebben binnen haar muren gebeden om overwinning in de strijd? Triest genoeg heeft ze zelf ook vaak in het middelpunt van de strijd gestaan. Dat was zo in 1204, toen kruisvaarders onder leiding van de Venetiaanse doge Enrico Dandolo Constantinopel innamen. Bijna 60 jaar was Hagia Sophia vervolgens een rooms-katholieke kathedraal, tot de stad in 1261 weer door de Byzantijnen werd ingenomen.

Museum

In 1453 volgde de verovering door de Ottomanen, die Hagia Sophia Ayasofya gingen noemen en haar tot een moskee maakten. Aan het begin van de 20e eeuw kwam het Ottomaanse Rijk tot een einde en werd de Turkse Republiek gesticht.

De Ayasofya moskee werd in 1931 gesloten en ging in 1935 weer open, als museum. En nu wordt ze dus weer een moskee - op 24 juli wordt het eerste vrijdaggebed in bijna 90 jaar gehouden. Gelukkig zonder gewapende strijd, maar wel met de nodige controverse.

Hagia Sophia, Ayasofya, is niet zomaar een gebouw, het is een symbool, een icoon. Door de geschiedenis heen zien we hoe wereldlijke macht en religieuze macht vaak aan elkaar werden verbonden en hoe zodoende symbolen van het een ook symbolen van het ander waren. Bij strijd en verovering werden gebedshuizen dan ook vaak, als teken van de overwinning en overheersing, omgezet in een gebedshuis voor de eigen religie of werden ze vernietigd.

Mezquita

Een bekend ander voorbeeld op het Europese continent is de kathedraal van Córdoba in Spanje. U kent haar misschien ook als de ‘mezquita’, wat Spaans is voor moskee, verwijzend naar de oorspronkelijke functie van het gebouw ten tijde van de Moren.

Van wie is een gebedshuis - van wereldlijk heersers, of van de mensen die er in stilte hun gebeden komen doen? Hoe ver gaan we terug om te bepalen wie er het meest aanspraak op heeft?

In de Koran staat: ‘Indien God sommige mensen er zich door anderen niet van had doen weerhouden, dan zouden kloosters, kerken, synagogen en moskeeën, waarin dikwijls de naam van God wordt genoemd, zijn afgebroken’. Hier wordt dus juist de verbinding gelegd tussen diverse gebedshuizen, namelijk omdat de naam van God er vaak wordt genoemd.

Heilig

Wat is ons heilig? Niet de stenen, maar de naam van God. In Rotterdam ken ik vier moskeeën die gevestigd zijn in voormalige kerkgebouwen. Dit waren geen vijandige overnames, maar verkopen in alle openheid. Ongetwijfeld zal het bij de betreffende kerkgemeentes pijn hebben gedaan dat ze afstand moesten doen van hun gebouw, maar ze kozen er bewust voor om het aan een andere religieuze gemeenschap te verkopen. Zo werd het geen discotheek, supermarkt of studentenflat, maar wordt de naam van God er nog steeds vaak genoemd.

In de Hagia Sophia, de Ayasofya, is de naam van God ontelbare keren genoemd. Wat zou ze zeggen over het recente besluit en de controverse die haar omringt, met haar wijsheid van 1500 jaar ervaring?

Ik hoop dat ze ons zou manen om na te denken over wat echt heilig is, over wat uiteindelijk vergankelijk is en wat echt onvergankelijk is

Ik hoop dat ze ons zou manen om na te denken over wat echt heilig is, over wat uiteindelijk vergankelijk is en wat echt onvergankelijk is. Ik hoop dat ze zou benadrukken hoe belangrijk het voor haar en voor ons allemaal is om voor iedereen open te blijven staan, dat iedereen zich welkom mag voelen, dat iedereen bij het aanschouwen van een wonder zich verbonden kan voelen met de Eeuwige, de Liefdevolle, de Grootse.

Dat ze, in al haar grootsheid, nederig eraan zou herinneren dat hoe groots wij ook bouwen, dat nog steeds heel klein is in vergelijking met de grootsheid van de schepping, het bouwwerk van het universum. Ze zou ons er misschien aan herinneren dat terwijl alle ogen zich richten op de ruimte, de hoogte, de enorme koepel, deze niet overeind zouden kunnen blijven staan zonder de stenen van het fundament waarop ze rusten, ook al oogsten ze minder aandacht en bewondering.

Liefhebben

Ik hoop dat ze ons op het hart zou drukken dat, tot welke religie of levensbeschouwing we ons ook rekenen, we God of de Liefde het meest dienen niet door stenen te veroveren, maar door onze medemens te dienen, te helpen, lief te hebben.

En ze ons zou duidelijk maken dat in welke taal we ook bidden, en volgens welke eredienst dan ook, we meer met elkaar gemeen hebben in onze hoop, onze wensen, onze zorgen, ons verdriet, onze vragen en twijfels dan dat we van elkaar verschillen. Ik denk dat ze glimlachend op ons neer zou kijken en zou zeggen: ‘Heb geduld’.


Marianne Vorthoren is voorzitter van de stichting Veelkleurige Religies in Rotterdam

Deel dit artikel