Je hoeft niet hard te zingen om de hele kerk te vullen met muziek

Hoe doe je dat, de Matthäus Passion uitvoeren met een minimale bezetting en zonder dirigent? Johannes Leertouwer vertelt erover en laat horen hoe zijn viool uit 1619 klinkt.

Trudy Oldenhuis
Afbeelding bij 'Je hoeft niet hard te zingen om de hele kerk te vullen met muziek'
Johannes Leertouwer demonstreert de prachtige klank van zijn viool in de Nieuwe Kerk in Groningen. Foto: Peter Wassink

De Matthäus Passion uitvoeren met tien zangers, een klein orkest en zonder dirigent. Johannes Leertouwer doet het met de Nieuwe Philharmonie Utrecht, onder meer in Groningen en Leeuwarden. ,,Mensen vragen altijd: ‘Hoe moet het dan met ‘Sind Blitze, sind Donner?’”

Over een doodstil publiek in De Nieuwe Kerk in Groningen vinden de ragfijne noten van Johannes Leertouwers viool moeiteloos een weg naar de uithoeken van de kerk. ,,Hoort u? Dit zijn de vier verschillende snaren van een viool. Deze hoge snaar heeft echt een zilverachtige klank, vindt u niet?”

Johannes Leertouwer, dirigent en violist, demonstreert de klank van zijn viool tijdens een lezing over zijn uitvoering van de Matthäus Passion, een lezing georganiseerd in samenwerking met Het Goede Leven. De Matthäus Passion voert Leertouwer uit met een minimale bezetting van koor en orkest, en op authentieke instrumenten.

Hoort u? Dit zijn de vier verschillende snaren van een viool. Deze hoge snaar heeft echt een zilverachtige klank, vindt u niet?

Zoals dus zijn viool, een Amati uit 1619. Dik vierhonderd jaar oud is het instrument en zeer geschikt voor het spelen van de barokmuziek van Johann Sebastian Bach. Maar wel op de juiste manier: ,,Je moet de viool eigenlijk vragen of hij wel mee wil doen. Als ik te veel kracht zet, houdt hij ermee op.”

En je gaat misschien te veel kracht zetten, omdat je een hele kerk moet vullen met het geluid. Want zoveel violen gebruikt Leertouwer niet bij zijn uitvoering van de Matthäus Passion, met het ensemble de Nieuwe Philharmonie Utrecht (NPU). Een dirigent is er ook niet: Leertouwer is wel de leider van het ensemble, maar hij staat er niet vóór. Volgens hem deed Bach dat ook niet. ,,Hij had het stuk geschreven en voerde het uit, maar stond er niet voor met een stok te zwaaien. Want een dirigent was nog niet uitgevonden.”

Hij had het stuk geschreven en voerde het uit, maar stond er niet voor met een stok te zwaaien. Want een dirigent was nog niet uitgevonden

Wat deed Bach dan wel: zelf meespelen, zijn musici als het ware bemoedigen, zegt Leertouwer. ,,Hij was een soort bandleider, zou je kunnen zeggen. Er is een brief bekend van een leerling van Bach, die beschrijft hoe hij bij een uitvoering tijdens het spelen op het klavecimbel ineens een derde hand zag. Dat was de hand van Bach, die even meespeelde.”

Andere dynamiek

Ineens meespelen met zijn musici doet Leertouwer niet. Dat hoeft ook niet, want hij werkt met een vaste kern van professionele musici, die precies weten wat er van hen wordt verwacht. De tien zangers – vier stemmen voor elk van de twee koren, plus een evangelist en een Christus – maken het geheel compleet.

Deze intieme manier van uitvoeren mag dan de laatste jaren aan bekendheid en populariteit hebben gewonnen, het blijft een spannend concept. ,,Toen wij begonnen, zei iedereen tegen mij: ‘Dat kan niet.’ Maar ik ging naar een kerk, zat op elke stoel, keek hoe de zangers en de orkestleden dan moesten staan en dacht: het kan wel.”

De dynamiek bij zo’n uitvoering is heel anders dan bij een ‘gewone’ uitvoering, met een veel grotere bezetting. Maar de kracht is niet minder. ,,Iedereen vraagt dan altijd hoe het met moet ‘Sind Blitze, sind Donner’. Want dat moet toch heel luid? Maar elk jaar bij een repetitie geef ik de zangers wel een keer de opdracht om juist dat stuk zo zacht mogelijk te zingen, bijna fluisterend.” Leertouwer doet het voor. ,,Hoort u? Dat klinkt bijna bedreigend.”

Toen wij begonnen, zei iedereen tegen mij: 'Dat kan niet.' Maar ik ging naar een kerk, keek hoe de zangers en orkestleden dan moesten staan en dacht: het kan wel

Om maar duidelijk te maken: er hoeft niet luid gezongen of gespeeld te worden om een kerk te vullen met muziek, en zeker niet om de boodschap ervan over te brengen. Een boodschap die volgens Leertouwer in het geval van de Matthäus Passion – met de aandacht voor schuld, lijden én vergeving – het beste tot zijn recht komt in een kerk.

Met een glimlach: ,,Kijk maar om u heen. Dit past toch bij de Matthäus Passion?”

 

Donderdag 12 maart vertelt Johannes Leertouwer in Leeuwarden nog eens over zijn uitvoering van de Matthäus Passion. Aanvang: 19.30 uur. Kaarten zijn te verkrijgen via Het Goede Leven

Uitvoeringen van de Matthäus Passion door de NPU zijn 4 april in Groningen en 5 april in Leeuwarden. Kaarten voor deze concerten zijn hier verkrijgbaar


Deel dit artikel