Samenleving

  • 6 maanden geleden
  • essay
  • Jos van Gennip
  • Plekken van ontmoeting blijven nodig. Foto: ANP
Samenleving

Houd waarden, principes en moraal hoog

Zaken als mensenrechten, vrijheid en waardigheid zijn niet gratis te verkrijgen. Die waarden moeten we met alle kracht verdedigen. Ook met onze stem bij de komende verkiezingen.

Met een oproep om het avontuur aan te gaan houdt voormalig Tweede Kamerlid Kathleen Ferrier in haar essay Hoe wij hier ook samen kwamen ‘een pleidooi voor menselijkheid, nieuwsgierigheid en de verbindende kracht van verhalen’.

En dat avontuur? Dat verwijst naar hoe ieder spannend verhaal begint, zeker de beroemde Surinaamse anansitori’s. Kathleens vader, de voormalige gouverneur én eerste president van Suriname, is de erflater van vele van die, wat wij zouden noemen, sprookjes. Maar daarnaast zijn het ook wijze levenslessen. En het zijn die levenslessen die wij in onze huidige samenleving zo hard nodig hebben, juist om samenleving te kunnen blijven.

Ook in onze maatschappij worden de scheidslijnen, of zelfs de breuklijnen, steeds scherper en lijken onoverbrugbaar: verschillen in inkomen, in woonomstandigheden, in levensverwachting, in invloed en de mate van erbij horen, in geloofsovertuigingen, in huidskleur.

Getto’s en pleinen

Soms, als een aantal van die verschillen samenvalt en zich verdiept, ontstaat ook in de Nederlandse samenleving gettovorming. Steeds minder zijn er pleinen van ontmoeting. ‘Getto’s en Pleinen’ was de titel van het door de denktank Socires geïnitieerde Christelijk Sociaal Congres van het jaar 2000. Het boek van Kathleen Ferrier uit 2020 lijkt de cirkel rond te maken.

We beklaagden ons twintig jaar geleden al over het verdwijnen van de plekken van ontmoeting: de school, de kerk, de militaire dienstplicht, de gezamenlijke woonwijk en zoveel meer. Het afglijden in vormen van apartheid, die gemakkelijk ook in vijandigheid kan uitmonden, vijandigheid, of arrogantie. Of vooral zoals het in dit essay gezegd wordt ‘de straat tegenover de staat’.

Ook in onze maatschappij worden de scheidslijnen steeds scherper en lijken onoverbrugbaar

En dat afglijden, dat in de afgelopen twintig jaar sneller en sneller lijkt te gaan, moet en kan gestopt worden. Maar niemand heeft een probate oplossing. Veel ballonnen zijn doorgeprikt: eerst was er de mythe dat het seculariseringsproces de mal zou worden waar we allen door gevormd zouden worden tot geïntegreerde, op elkaar lijkende burgers. Dat onder het mom van ‘een moslim deugt als hij er niks meer aan doet’, net als de meerderheid van de witte bevolking.

Anderen zagen de drieslag verzuiling-emancipatie-integratie, dus het klassieke Nederlandse patroon waarmee protestanten, rooms-katholieken en roden tot samenwerking en gemeenschapsvorming kwamen, ook als een duidelijk perspectief voor nieuwkomers.

Weer anderen pleiten juist voor afschaffing bijzonder onderwijs, voor zo veel mogelijk gemengde wijken en zo min mogelijk behoud van onderscheidende gedragspatronen en kleding. En dan is er nog de variant van de zogenoemde Leitkultur, het normatief stellen van een westers, zogeheten joods-christelijk of zelfs Hollands (?) waardenpatroon.

Maar iedere dag blijkt weer, dat the silver bullet van een geslaagd evenwicht tussen gewenste eigenheid en herkenbaarheid aan de ene kant en samenspraak en echte samenleving aan de andere kant steeds verder uit het zicht raakt. En dus worden de stemmen luider om Nederland op slot te doen of daarentegen de nieuwkomers te organiseren tot een effectieve tegenmacht van slachtoffers.

Andere grondhouding

Ferrier gaat een andere kant op. Bij haar geen blauwdrukken van een nieuw multicultureel paradijs. Laten we maar eens beginnen met andere grondhoudingen! De mensen in de geprivilegieerde posities moeten leren de neiging te onderdrukken zichzelf als norm te zien. Maar laten de niet-geprivilegieerden (vrouwen, gekleurden, laagopgeleiden of mensen met een beperking of anders geaarden) dan ook uit hun slachtofferrol stappen!

Van daaruit komt ook een oproep voor een andere, vruchtbare dialoog, een instelling van respect ten opzichte van elkaar en een aantal wegen waarlangs wij met elkaar onze gezamenlijke toekomst kunnen bouwen, ‘hoe wij hier ook samen kwamen’ (een citaat uit het volkslied van Suriname). Houd waarden, principes en moraal hoog, ‘en daarvoor hebben wij taal en verhalen nodig’, en dus een luisterend vermogen, nieuwsgierigheid naar die van elkaar.

Bij Ferrier geen blauwdrukken van een nieuw multicultureel paradijs

En die wegen? Ferrier ziet in de lijn van haar familietraditie alles in goed onderwijs. Zij duidt dat breed. Vanuit haar brede internationale culturele en politieke ervaring en belangstelling hekelt zij onder meer het verval van de kennis van vreemde talen. Maar zij onderstreept ook de positieve mogelijkheden en de negatieve kracht van de media.

De soms tentoongespreide oppervlakkigheid van de publieke omroep is haar daarom een doorn in het oog. Juist nu is dat publieke bestel een van de laatste ‘pleinen’, dat aan ontmoetingskracht inboet door de opkomst van de verwoestende en haat zaaiende sociale media.

En er is een derde factor, die een kracht ten goede of tot afglijden kan zijn: het politiek leiderschap. Dat leiderschap wordt gekenmerkt door visie en waarden in plaats van door achter de statistieken en hypes van een onderzoeksbureau aan te hollen.

Bij de komende verkiezingen draait het ook in ons land om visie en toekomstgerichtheid. Foto: ANP

Verzoening

Kathleen heeft recht van spreken. In haar eigen persoon komen de kenmerkende verschillen van de Surinaamse samenleving samen.

Haar voorouders waren Hindoestaanse contractarbeiders, sefardische joden, Schotse Hugenoten, Noord-Nederlandse boeren en tot slaaf gemaakten uit Afrika. Ze heeft van huis uit geleerd naar al die verhalen vanuit die tradities en bloedlijnen te luisteren. En dat met nieuwsgierigheid en respect en vooral in het besef dat ieder verhaal een innerlijke verrijking kan zijn en een instrument voor wederzijds begrip. Dat zullen we nodig hebben, want zo stelt zij: wie zullen straks de uitgevallen lesuren gaan geven en wie de zorg aan het bed?

Goed politiek leiderschap wordt gekenmerkt door visie en waarden

Ze heeft recht van spreken, omdat ondanks het vele dat in Suriname voor en na de onafhankelijkheid is misgegaan, er één vrees niet is uitgekomen: dat het land ten onder zou gaan aan mogelijke bloedige raciale conflicten. Die nachtmerrie domineerde het politieke debat bijna vijftig jaar geleden rondom de onafhankelijkheid en een tijdje daarna. Maar de krachten van verzoening en dialoog bleken sterker dan de breuklijnen en de tegenstellingen.

Niet alleen ons land

Maar er is meer. De opgave van dialoog en samenwerking waar Suriname voor stond en staat, en waar Nederland nu en in de toekomst voor komt te staan, wordt kritisch als we kijken naar de onvermijdelijkheid ervan in wereldverband. In haar essay beschrijft Ferrier ook haar rijke levenservaring in Latijns Amerika (Chili tijdens de dictatuur), Brazilië, Hongkong en Myamar.

We zien dat de hele wereld die andere basishouding nodig heeft dan de omarming van de eendimensionale identiteit. Niet alleen vanwege de gezamenlijke opgaven waarvoor we staan, zoals de klimaatverandering, maar vooral vanwege het behoud van die waarden en die moraal. Anders baart deze generatie, in de analogie van de door haar geciteerde Gabriel Garcia Marquez’s Honderd Jaar Eenzaamheid een kind, dat geboren wordt met een varkensstaart, de ultieme ramp.

We weten dat behoud van mensenrechten, vrijheid, waardigheid, gezamenlijkheid niet gratis te verkrijgen zijn. Die waarden moeten ook nu weer met alle kracht, visie en offers soms verdedigd worden.

Verkiezingen

Op 17 maart gaat het ook daarover, hier en nu, bij ons. Kiezen wij voor kandidaten met moed en visie en voor programma’s, die toekomstgericht en verantwoordelijk zijn? Of voor de lekkere soundbites en de geruststellende antwoorden aan ‘de verontruste burger’?

Iemand als Chris van Dam, de voorzitter van de naar hem genoemde toeslagencommissie en de toch zo laag geplaatste kandidaat op de CDA-lijst, heeft de laatste weken in plaats van persoonsgerichte campagne te voeren systematisch de nadruk gelegd op de herontdekking van de Uitgangspunten en Waarden van de Christen Democratie, in lijn met het pleidooi in dit essay voor waarden en moraal.

Het CDA-Midvoor, de beweging van hervormingsgezinden CDA-ers, heeft op zijn manier die invulling van een noodzakelijke humane globalisering in de praktijk vertaald met een omkering van de trend op de alsmaar doorgaande bezuinigingen op onze internationale solidariteit. Visie, toekomstgerichtheid, ruimte voor op waarden gebaseerde politiek: daar moet ons avontuur om gaan, waar we ook vandaan komen.

 

Naar aanleiding van: Kathleen Ferrier, Hoe wij hier ook samen kwamen (uitg. Balans, Amsterdam 2020)


Jos van Gennip is oud-directeur van het Wetenschappelijk Instituut voor het CDA.