Samenleving

  • 1 maand geleden
  • essay
  • Uitsnede van het borstbeeld van Abraham Kuyper, dat in de Vrije Universiteit staat. Foto: ANP
Samenleving

Debat: wat heeft Abraham Kuyper voor Nederland betekend?

Wat is het belang geweest van Abraham Kuyper voor de huidige Nederlandse samenleving? Wat waren zijn doelstellingen? Twee biografen debatteerden er woensdag over.

Abraham Kuyper, getypeerd als de ‘klokkenluider van de kleine luyden’, blijft een moeilijk te begrijpen persoon. Woensdag gingen in de Vrije Universiteit twee biografen met elkaar in debat over deze staatsman, politicus, journalist, kerkstichter en oprichter van de VU: de historici Johan Snel en Jeroen Koch.

Het is dit jaar een eeuw geleden dat Kuyper overleed en daarom is het collegejaar 2020-2021 door de VU uitgeroepen tot Kuyperjaar. In 2006 publiceerde Koch al een vuistdikke biografie over Abraham Kuyper en ter gelegenheid van het Kuyperjaar verschijnt hiervan een bijgewerkte editie.

Johan Snel bracht vorige maand zijn boek uit met de titel De zeven levens van Abraham Kuyper. Hij werkt aan een proefschrift over Kuyper als journalist.

Lees ook: Ongrijpbaar staatsman die vrijheid hoog in het vaandel had staan

Democraat

Wat opvalt in de discussie, geleid door historicus Wilfred Scholten (auteur van een biografie over ARP-politicus en premier Barend Biesheuvel), is hun verschillende visie op Kuyper als democraat. Volgens Snel was Kuyper een radicale democraat die de hele Nederlandse samenleving wilde democratiseren en de hele bevolking wilde laten deelnemen aan het democratisch proces.

Koch ziet hem toch meer als iemand die vooral tot doel had zijn eigen achterban te mobiliseren. Een politicus die eigenlijk alleen maar democratie wilde in de eigen groep van gereformeerden.

En daarin slaagde hij niet eens zo goed, omdat hij qua karakter een moeilijk mens was om mee samen te werken. “Hij was dominant, irritant, een drammer, iemand met harde oordelen die zijn politieke vrienden radicaal van hem kon vervreemden.”

Populist of niet?

Snel, die een korte biografie op basis van originele bronnen over Kuyper heeft geschreven, ziet dat toch heel anders. Hij stelt dat de voorman van de ARP niet vanwege zijn karakter in aanvaring kwam met zijn politieke vrienden, maar vooral om de inhoud van de standpunten. Hij was een op en top democraat die door sommige meer elitair denkende partijgenoten niet kon worden gevolgd.

Snel: “Wat opvalt in de bronnen die ik heb gelezen is dat Kuyper vooral de heerschappij van de liberale elite die hun levens- en wereldvisie poogden op te leggen aan de samenleving, wilde doorbreken. Hij komt op voor het recht van iedereen om op de eigen manier mee te doen, ook als dat katholieken of socialisten zijn.”

Populisten zijn vaak narcisten. Die hebben minachting voor het volk. Kuyper was dat beslist niet

Waar Koch Kuyper typeert als “een vroege populist’’ , blijft Snel hameren op het beeld van de gereformeerde voorman als democraat. “Populisten zijn vaak narcisten. Die hebben minachting voor het volk. Kuyper was dat beslist niet. Hij communiceerde continu met het volk en kon zich identificeren met de mensen.”

Koch wijst erop dat er toch wel een soort heldenverering was bij zijn achterban. Snel erkent dat Kuyper een charismatisch mens was, maar geen charismatische leider die als een soort dictator optrad. Het was vooral de toenmalige liberale elite die hij aanviel en die hem haatte.

Kuyper kon een man zijn met grote verbindende capaciteiten als leider van omvangrijke groepen mensen. Snel wijst erop dat hij in zijn hoogtijdagen werd verkozen tot populairste Nederlander.

Lees ook: Kuyper leerde Nederland leven met levensbeschouwelijke verdeeldheid

Koch stelt dat Kuyper vooral tweespalt in Nederland heeft gezaaid door het opwerpen van een tegenstelling tussen gelovigen en ongelovigen. Snel: “Zo werd hij vooral door zijn tegenstanders neergezet. De liberalen die hij bestreed gingen vaker naar de kerk dan Kuyper.”

Coalitiemodel

De grote controverse in alle discussies over Abraham Kuyper gaat over de vraag wat hij heeft betekend voor de huidige Nederlandse samenleving. Koch vindt niet dat hij kan worden beschouwd als de vader van het poldermodel. Dat waren veeleer de mensen die voor hem de kastanjes uit het vuur haalden, zoals de premiers Mackay en Heemskerk en een christelijk-sociaal minister als Talma. “De partijpolitiek die onze democratie typeert en verdeelt kun je op zijn conto schrijven.”

Snel vindt dat juist een pluspunt. “De grote politieke tegenstellingen die je in een tweepartijenland als bijvoorbeeld de Verenigde Staten ziet, heb je hier niet. Hij is de grondlegger van onze huidige democratie en hij heeft het liberale monopolie gebroken ten gunste van het volk. het coalitiemodel danken we aan hem.”


Abraham Kuyper was geen populist, of toch?

Was Abraham Kuyper een populist? Wat karakter betreft had hij er heel wat trekken van, maar zijn politiek was niet populistisch. Een van de factoren die hem daarvan onderscheiden, is zijn visie op de rol van de overheid.