De Spaanse griep, een van de grootste slachtingen van de vorige eeuw

Precies honderd jaar na de Spaanse griep treft de coronapandemie de wereld. De mensheid is nu beter toegerust een virusziekte te bestrijden. Maar kwetsbaar zijn we nog altijd. 

Niek van der Molen
Afbeelding bij 'De Spaanse griep, een van de grootste slachtingen van de vorige eeuw'
Amerikaans soldaten dragen mondmaskers tegen de verspreiding van de Spaanse griep in 1918. Foto: Shutterstockde

De corona-uitbraak die over de wereld raast en die samenlevingen ontwricht en al duizenden levens heeft geëist, zal nadat hij over een jaar of langer (zoals sommige wetenschappers vrezen) is uitgewoed, ongetwijfeld een plaats krijgen in de rij pandemieën die de mensheid heeft getroffen.

Pandemieën - zoals epidemieën op wereldwijde schaal worden genoemd - zaaiden ook eerder in deze eeuw en in de vorige eeuw dood en verderf. Zo vielen door de Mexicaanse griep (2009-2010) 13.763 doden. De Hongkonggriep eiste in 1968 naar schatting 700.000 mensenlevens. Door de Aziatische griep waren in 1957 naar schatting een miljoen levens te betreuren. De Spaanse griep eiste tussen 1918 en 1920 volgens de ruimste schattingen 100 miljoen mensenlevens.

Pandemieën zaaiden ook eerder in deze eeuw en in de vorige eeuw dood en verder, zoals de Mexicaanse griep, de Hongkonggriep, de Aziatische griep en de Spaanse griep

In de negentiende eeuw trokken ook meerdere golven van epidemieën over de wereld, waarbij vooral de opeenvolgende uitbraken van cholera veel slachtoffers eisten. De laatste en dodelijkste cholera-epidemie in Nederland vond plaats in 1866. Deze woedde vooral in Amsterdam en omstreken en kostte 21.000 mensen het leven.

Ongekend

De meest tot de verbeelding sprekende en nog vers in het collectieve geheugen liggende pandemie is de Spaanse griep. De meest verwoestende pandemie sinds de Zwarte Dood, de pestepidemie die tussen 1346 en 1353 tussen de 75 en 100 miljoen mensen het leven kostte. De Spaanse griep was eveneens een ziekte van ongekende proporties.

De naam Spaanse griep is wat verwarrend. De griep ontstond niet in Spanje, maar in de Verenigde Staten. Omdat Spanje ten tijde van de Eerste Wereldoorlog een van de weinige neutrale landen in Europa was en geen censuur kende, schreven Spaanse kranten vrijuit over de mysterieuze ziekte. Even terzijde: ook Nederland was neutraal, dus in een bizarre twist van de geschiedenis hadden we het nu over de Nederlandse griep gehad.

De oorlogvoerende landen legden de vrije pers aan banden om het moraal van de bevolking niet te ondermijnen. Bovendien ging de aandacht van de media in die landen vooral uit naar de oorlogsverrichtingen.

De griep ontstond niet in Spanje, maar in de Verenigde Staten. Maar omdat Spanje geen censuur kende, schreven Spaanse kranten vrijuit over de mysterieuze ziekte

Het eerste slachtoffer van de Spaanse griep was de kok Albert Gitchell van het Amerikaanse leger die in een legerkamp in Kansas, alvorens te bezwijken aan de ziekte, andere soldaten aanstak. Die werden vervolgens naar Europa verscheept om de geallieerden bij te staan in de strijd tegen de Duitsers.

De door oorlogsgeweld en voedseltekorten verzwakte Europese bevolking had fysiek weinig verweer tegen de griep. De ziekte eiste mogelijk meer levens dan de Eerste en Tweede Wereldoorlog samen - en dat waren respectievelijk 17 en 60 miljoen doden.

 Immuun

Zo’n 70 procent van de soldaten stierf niet op het slagveld, maar bezweek aan de Spaanse griep. Het virus verspreidde zich verder doordat besmette soldaten aan het einde van de oorlog in november 1918 terugkeerden naar hun landen.

Zo’n 500 miljoen mensen, ongeveer 20 procent van de toenmalige wereldbevolking, kreeg de ziekte. Tussen de 2,5 en 5 procent van de zieken kwamen te overlijden. In 1919 stierf de pandemie uit omdat bijna iedereen immuun was geworden.

De door oorlogsgeweld en voedseltekorten verzwakte Europese bevolking had fysiek weinig verweer tegen de griep. De ziekte eiste mogelijk meer levens dan de Eerste en Tweede Wereldoorlog samen

In Nederland kwamen 30.000 mensen om het leven op een bevolking van 6,5 miljoen mensen. Vertaald naar het huidige bevolkingsaantal van 17 miljoen zouden dat er nu 80.000 zijn.

In de somberste berekeningen over het aantal slachtoffers van de corona-uitbraak gaat dat getal overigens nu ook rond. Als 60 procent van de bevolking de ziekte moet krijgen om een immuniteitsmuur op te bouwen en 1 procent van de ziektegevallen komt om, dan krijgen dus acht miljoen Nederlanders de ziekte en 1 procent daarvan is 80.000. Maar voorspellingen over het aantal slachtoffers zijn nu nog onmogelijk te maken.

Diepe sporen

De Spaanse griep trok diepe politieke en culturele sporen in het Europa van na de Eerste Wereldoorlog. De verarmde, verhongerde en radeloze bevolkingen in Duitsland en Rusland brachten de oude politieke orde ten val. Het tsarenrijk in Rusland viel ten prooi aan een communistische revolutie en in Duitsland maakte het keizerrijk plaats voor de instabiele Weimar-republiek waar links en rechts elkaar bevochten.

De sociale ellende - veroorzaakt door armoede, oorlog maar ook door de Spaanse griep - maakte de geesten in Europa rijp voor revolutie, ook in Nederland waar Pieter Jelles Troelstra de arbeidersklasse opriep de macht over te nemen. Die poging mislukte overigens.

De Spaanse griep trok diepe sporen in het Europa van na de Eerste Wereldoorlog. De verarmde verhongerde en radeloze bevolkingen in Duitsland en Rusland brachten de oude politieke orde ten val

Cultuurpessimisme en wantrouwen jegens de moderne beschaving kreeg menigeen in zijn greep wat onder meer werd verwoord door Oswald Spengler in zijn boek De ondergang van het Avondland, Thomas Mann met De Toverberg, Johan Huizinga met zijn meesterwerk Herfsttij der Middeleeuwen en Franz Kafka met zijn literaire angstvisioenen.

Wat de medische voorzieningen en de volksgezondheid betreft staat de wereld er nu met de corona-uitbraak onvergelijkbaar vele malen beter voor dan een eeuw geleden. De wetenschap weet meer over de werking en bestrijding van virussen en de bevolking is beter gevoed en bezit meer weerstand.

De wereld staat er wat medische voorzieningen en de volksgezondheid betreft vele malen beter voor dan een eeuw geleden

Maar nu door de coronapandemie onze moderne manier van leven zwaar onder druk komt te staan en samenlevingen piepend en krakend tot stilstand komen, worden we net als een eeuw geleden eraan herinnerd hoe kwetsbaar de mens nog altijd is.

Deel dit artikel