Zingeving

  • 5 maanden geleden
  • essay
  • Liesbeth de Jong
  • Angels Harmony bij de kathedraal van Ely, Engeland. Foto Henryk Hetflaisz
Zingeving

De gebeeldhouwde dromen van Helaine Blumenfeld

Beeldhouwster Helaine Blumenfeld is een van de meest vooraanstaande kunstenaars van deze tijd. De documentaire Sculpting Dreams is een ode aan haar monumentale werk.

Ze is al bijna 80 jaar, maar de van oorsprong Amerikaanse beeldhouwster Helaine Blumenfeld (New York, 1942) is nog elke dag met haar vak bezig. Op krachtige wijze heeft zij in haar lange carrière bewezen dat beeldhouwen niet alleen aan mannen voorbehouden hoeft te zijn. Als ware pionier werd ze een voorbeeld voor andere vrouwen.

Haar oeuvre bestaat grotendeels uit monumentale werken in traditionele materialen als brons en steen. Het liefst werkt zij in marmer. Des te bijzonderder is hoe zij met een dergelijk hard en moeilijk te bewerken materiaal tot mysterieuze, vloeiende en golvende, organische vormen weet te komen. Vormen die juist de realiteit lijken te ontstijgen en van innerlijke spiritualiteit spreken. 

Blumenfeld studeerde tot 1964 filosofie aan de University of Michigan van Ann Arbor, en de Columbia University van New York. Ze kwam in Parijs terecht omdat haar man daar werk als journalist kreeg. Ze begon met beeldhouwen uit een behoefte zich nu eens visueel te uiten.

Zadkine

Al snel werd dat serieus. Dat haar talent onderkend werd, blijkt uit het feit dat verschillende kunstacademies haar wilden toelaten. Ze koos voor l’Académie de la Grande Chaumière, waar beroemde beeldhouwers als Calder en Giacometti waren opgeleid.

Van haar leermeester Ossip Zadkine zegt ze maar weinig over de technische vaardigheden van het vak te hebben geleerd. Eerder was hij voor haar een voorbeeld hoe zich tot het vak van beeldhouwer te verhouden. Daarin diende het volgens Zadkine niet zozeer te gaan om hoe de juiste verhoudingen te bereiken, maar om als goed kunstenaar te zoeken naar wat emotioneel raakt, en bovendien om je leven wezenlijk aan je werk te wijden.

Sinds jaar en dag heeft Blumenfeld een atelier in Pietrasanta, vlakbij de Carrara marmergroeven

Blumenfeld trouwde jong en kreeg met haar man Yorick twee zonen. Het vinden van een evenwicht tussen beeldhouwen en gezinsleven was zeker in het begin van haar carrière een flinke uitdaging.

Het gezin vestigde zich uiteindelijk in Grantchester in Engeland, vlakbij Cambridge waar zij nog steeds haar atelier aan huis heeft. Maar zij is ook vaak voor haar werk in Italië te vinden en wel in Pietrasanta. Sinds jaar en dag heeft zij een atelier in dit middeleeuwse dorp, vlakbij de Carrara marmergroeven, die door Michelangelo beroemd zijn geworden en waar het witste en zuiverste marmer gevonden wordt.

Het werd voor Blumenfeld het materiaal waarin ze het liefste werkt. Toen ze er in 1974 voor het eerst kwam, vormde dat een keerpunt in haar carrière.

Enige vrouw

Tot kort daarvoor was Pietrasantra vooral een centrum waar beeldhouwwerk voor de Rooms-Katholieke Kerk werd geproduceerd. Toen die opdrachten echter steeds schaarser werden, ontstond hier geleidelijk aan een centrum waar kunstenaars hun atelier vestigden en gebruik maakten van de diensten van de vele zeer deskundige steenhouwers om hun ontwerpen uit te laten voeren.

Er kwamen beroemde beeldhouwers als Jean Arp en Henry Moore op af. Beeldhouwers die abstract werk maakten. Dat was een grote verandering voor de ambachtslieden die zo lang gewend waren geweest om klassieke, figuratieve en zeer gedetailleerd uitgewerkte beelden te vervaardigen.

Aanvankelijk was Blumenfeld de enige vrouw die er werkte. Met vaste regelmaat trok ze zich hier telkens voor enkele weken achtereen terug om er ongestoord te kunnen werken en zich volledig in het creatieve proces te kunnen onderdompelen. Ze wisselde dat af met gelijke periodes thuis, waar ze juist haar moederrol prioriteit gaf. Dat was voor niemand van het gezin een makkelijke gang van zaken, maar voor Helaine was het de enige manier om haar kunstenaarschap serieus gestalte te geven.

Fijne kneepjes

Hoe zwaar dat voor een vrouw ook was, ze wilde de technische kant van het steenhouwen ook onder de knie krijgen. Daartoe ging zij in de leer bij de zeer ervaren steenhouwers, de artigiani die haar inwijdden in de fijne kneepjes van het ambacht. De ene was gespecialiseerd in plooival, de ander in bijvoorbeeld uit fragiele bloembladeren opgebouwde rozen.

Ze leerden haar hoe ze tot de opbouw van de delicate lagen kon komen, en de tot slechts enkele millimeters gereduceerde gedeeltes van het marmer, die zo kenmerkend zijn geworden voor haar werk.

Blumenfeld durft daarbij de grenzen van wat nog mogelijk is op te zoeken. Zo wordt het licht in haar golvend gelaagde werken toegelaten en daardoor lijken haar beelden als het ware van binnenuit op te gloeien.

Abstracties van menselijke en natuurlijke vormen. Ze vinden hun basis in wat zich al vanaf haar jeugd tijdens dromen levendig aandient en door Blumenfeld zelf niet met taal te beschrijven ‘visioenen’ worden genoemd, omdat ze haar zo indringend bijblijven.

Het licht wordt in haar golvend gelaagde werken toegelaten en daardoor lijken haar beelden als het ware van binnenuit op te gloeien

Ze zegt met haar werk emoties te willen ‘vertalen’ en losmaken, zoals het haar destijds door haar leermeester Zadkine al is voorgehouden. Ze wil de fantasie van de beschouwer prikkelen. Golvende en dynamisch opwaarts reikende vormen. Dan weer sereen en bespiegelend. Glad gepolijst en hier en daar juist ruw gelaten. Ze zijn van een grote schoonheid.

Schoonheid is een begrip dat in de hedendaagse beeldende kunst zelden waardering kent. Maar Blumenfeld gelooft sterk in de kracht van schoonheid en trek zich weinig aan van wat er gangbaar is. “Ik heb er nooit naar gestreefd om deel te mogen uitmaken van de kunstwereld. Mijn werk is denk ik spiritueel. Ik wil laten zien dat het leven meer omvat, dat er een andere dimensie is. Er is iets om op te hopen, waarvoor je je blik omhoog dient te wenden”, verklaart Blumenfeld in de documentaire ‘Sculpting Dreams’, die haar oudste zoon enkele jaren geleden over haar en haar werk heeft gemaakt.

Kathedralen

Niet zelden verwijzen de titels van haar werk naar die innerlijke spiritualiteit: ‘Souls’, ‘Spirit of Life’, ‘Forest of the Gods’, ‘Visionary Landscape’, ‘Ascent’, ‘The Space Within’ of ‘The Tree of Life’.

Het is geen wonder dat haar werk enkele keren in eeuwenoude kathedralen is tentoongesteld. ‘Plaatsen die wezenlijke vragen in jezelf oproepen’, noemt Blumenfeld ze. In de zomer van 2013 vond in en rond de kathedraal van Salisbury de uitzonderlijk druk bezochte tentoonstelling ‘Messenger of the Spirit’ plaats. De titel, afkomstig van één van haar belangrijkste werken, is geïnspireerd door het geloof van het Oude Testament dat de engel de beste vertegenwoordiger van God is, die wij als mensen kunnen ervaren. Engel is in Bijbels Hebreeuws malakh, oftewel boodschapper.

De 'Tree of Life' staat in de tuin van het Woolfe-Institute in Cambridge. Foto Bo

De serie sculpturen waarin het motief van ‘The Tree of Life’ centraal staat, gaan allemaal over hoop, potentie, genezing en vernieuwing. Bijgaand de afbeelding van een versie van ‘The Tree of Life’ (2019), die Blumenfeld heeft vervaardigd voor het nieuwe gebouw van het in 1998 opgerichte Woolfe-Institute aan het Westminster College in Cambridge, van waaruit men de dialoog tussen christendom, jodendom en islam wil bevorderen.

Documentaire

Helaine Blumenfeld wordt beschouwd als één van de meest gerespecteerde beeldhouwers van haar generatie, een opvolger van grootheden als Henry Moore en Barbara Hepworth. Haar werk is meermalen in Amerika en Europa geplaatst en geëxposeerd. Ook in Nederland. Het recentst in de zomer van 2019, toen haar monumentale beelden stonden opgesteld in de tuin van Huygens’ Hofwijck, de buitenplaats van Constantijn Huygens aan de Vliet in Voorburg.

Nu museumbezoek in deze coronatijd mogelijk nog uitgesteld wordt is het zeer de moeite waard om de documentaire ‘Sculpting Dreams’ (2019) te bekijken die onlangs nog op tv is herhaald, en nog steeds bekeken kan worden.

De film volgt de creatie van haar beeldhouwwerk ‘Tree of Life’, van een in klei gevormd model tot het installeren van het meer dan 40 ton wegende kunstwerk op het grasveld voor het Woolf-Institute in Cambridge, zoals dat met medewerking van de steenhouwers van Pietrasanta in wit marmer is verwezenlijkt.

 

Liesbeth de Jong is kunsthistorica.