De ‘dunne plaatsen’ in de Stille Week

We zouden juist in deze tijd eens stil moeten zijn en luisteren naar de natuur, die met alle maatregelen van nu even op adem kan komen. Zo kunnen we Gods Geest ontdekken.

Peter Jansen en Tjirk van der Ziel
Afbeelding bij 'De ‘dunne plaatsen’ in de Stille Week'
Het is aan ons om te kiezen voor de goede stilte, die van het leven in plaats van de dood. Foto Pixabay

Hoe stil kan de lente zijn. We zijn aan huis gekluisterd, maken ons zorgen, missen een arm om de schouder, weten ons soms even geen raad met de strenge maatregelen. Maar misschien valt nu ook opeens het intense blauw van de lucht op, of de uitbottende struiken en bomen in de buurt.

De natuur lijkt even op adem te komen. Maar voor hoelang? Een vergelijking dringt zich op met Silent Spring van Rachel Carson, bijna zestig jaar geleden. Ook toen dwong stilte ons na te denken over onze omgang met de aarde.

Rachel Carson geldt als boegbeeld van de moderne milieubeweging. Met Silent Spring raakte zij een gevoelige snaar bij velen die met eigen ogen de natuur achteruit zagen hollen. Vogels vielen uit de lucht, vissen kwamen boven drijven en ook de gezondheid van mensen kreeg klappen. Carson wist dat rechtstreeks te herleiden tot het massaal spuiten van pesticiden op akkers, met DDT als grootste boosdoener.

De natuur lijkt even op adem te komen. Maar voor hoelang?

Velen prezen haar om haar morele leiderschap. Haar boek bracht een reeks maatregelen op gang. Nu staat het op de ranglijst van 25 werken die de wereld ingrijpend hebben veranderd.

Actueel

Nog altijd is Silent Spring actueel. De regelgeving rond pesticiden is weliswaar strenger geworden, problemen met nieuwe stoffen blijven ons achtervolgen.

Minder bekend is dat Rachel Carson zich liet inspireren door haar geloof. Haar verre voorouders waren afkomstig van het Schotse platteland, die de calvinistische leer van hervormer John Knox omarmden. In Amerika vormden ze met andere Schotten de United Presbyterian Church, een kerkgenootschap die bekend kwam te staan om de combinatie van een orthodox geloofsleer en maatschappelijke betrokkenheid, waaronder afschaffing van de slavernij en aandacht voor armen.

In dikke boeken las Rachel Carson over de heiligheid van de schepping: in de wind en in de sterren, in de bossen en aan de kust vinden we de Geest van God

In die geloofsgemeenschap werd Rachel Carson ook liefde voor de natuur bijgebracht. Met haar moeder die haar thuisonderwijs gaf, zwierf ze over het platteland om planten en dieren te observeren en na te tekenen.

En in dikke boeken las ze over de heiligheid van de schepping: in de wind en in de sterren, in de bossen en aan de kust vinden we de Geest van God. Ze legden de basis voor een carrière als biologe met een poëtische pen.

Haar boeken werden stuk voor stuk bestsellers. Natuur, schrijft zij, leert ons iets groters te ontdekken dat zich onttrekt aan menselijke bedenksels, dat buiten ons een eigenheid kent, dat bescheiden maakt.

Doorleefde spiritualiteit

Uit haar publicaties blijkt een doorleefde spiritualiteit. Passie voor ‘het spektakel van het leven’ gold als haar geestelijk credo, met een scherp oog voor het kwetsbare.

Toen Silent Spring bijna af was, gaf ze kort aan waar haar diepste pijn lag: ‘In plaats van altijd maar te proberen de natuur onze wil op te leggen, zouden we soms eens stil moeten zijn en luisteren naar wat zij ons te zeggen heeft. Alleen dan zullen we hopelijk ons koortsachtig tempo opmerken, nederig worden en wijsheid leren.’

Zij liet haar geloof voeden door voortdurende reflectie en contemplatie. Het gaat erom te luisteren naar de stem van de aarde, die overigens nooit losstaat van de stem van de misdeelde medemens.

Ooit levendige ecosystemen zijn zo aangetast dat de specifieke geluiden zijn gereduceerd tot een fluistering of een holle echo van onze eigen mechanische aanwezigheid

De capaciteit om die stem te horen en daarop te reageren hebben we niet meer, schreef de Amerikaanse ecotheoloog Douglas Christie enkele jaren geleden. Misschien is dat het grootste verlies in deze tijd.

‘Iets fundamenteels gaat verloren. Denk aan het groeiende aantal plaatsen in de wereld die door de chronische aantasting van het milieu volledig stil zijn komen te liggen. De kracht van Rachel Carsons taal resoneert nog steeds. Ooit levendige ecosystemen zijn zo aangetast dat de specifieke geluiden zijn gereduceerd tot een fluistering of een holle echo van onze eigen mechanische aanwezigheid. Wat voor Woord kunnen zulke plaatsen spreken? Welke liederen en verhalen kunnen ontstaan?’

Iets fundamenteels gaat verloren. Denk aan het groeiende aantal plaatsen in de wereld die door de chronische aantasting van het milieu volledig stil zijn komen te liggen

De bewust gezochte stilte van Rachel Carson staat in schril contrast met de platgeslagen natuurplekken van Douglas Christie. De ene stilte leidt tot aanscherping van het gehoor en de opgang naar het leven. De andere stilte leidt tot beschadiging van de biodiversiteit en de neergang naar de dood.

Het mondiale panel IPBES rapporteerde vorig jaar dat de natuur in een ongekend snel tempo verslechtert: als we op de oude voet doorgaan sterft binnen enkele decennia een miljoen soorten uit. Het is aan ons te kiezen voor de goede stilte. Nu de gebruikelijke geluiden wegvallen, ontstaat er ruimte om onze ziel te vullen met een dieper besef van intimiteit tussen Woord en wereld.

Dualistisch denken

In het Westen lijden wij aan dualistisch denken: mens tegenover natuur. Maar daarmee komt ook God op afstand te staan. De Keltisch-christelijke traditie, die ook Rachel Carson niet vreemd was, helpt ons daaraan te ontsnappen.

Zo opent de Ierse dichter en priester John O’Donohue ons de ogen voor Gods werkzame aanwezigheid: de hele kosmos is een openbaring van Zijn goedheid. ‘Elke steen, elke boom, elke golf en elke menselijk gelaat getuigt van de eeuwige en creatieve golfslag van goddelijk verlangen. Dit is de liefdevolle onmetelijkheid van Jezus. Hij is de intieme band tussen alles.’

Wezenlijk is de verbinding tussen het sacrale en het profane, een spiritualiteit die aards en tegelijk hemels is. Het is een sacramentele manier van kijken waarmee we de werkelijkheid binnendringen, en daar God vinden. De Kelten noemden dat ‘dunne plaatsen’: ruimten waarin de afstand tussen hemel en aarde ineens wegvalt en de mens een glimp opvangt van het goddelijke.

De Ierse dichter en priester John O'Donohue opent ons de ogen voor Gods werkzame aanwezigheid: de hele kosmos is een openbaring van Zijn goedheid

Juist in deze week staan christenen voor het mysterie van een God die een woeste pracht heeft geschapen, maar zichzelf blootstelt aan de grootste bedreigingen ervan. Om echt stil van te worden. En dan is daar straks Pasen: de dood heeft niet het laatste woord, er is belofte van nieuw leven, voor de hele schepping.

De bewuste stilte van Rachel Carson trekt een strakke lijn in de tijd: is de stil geworden lente ook een moment van anders luisteren en kijken, van zoeken naar een nieuwe manier van verbondenheid met alles wat leeft en lijdt? Deze Stille Week zou dan zomaar een ‘dunne plaats’ kunnen worden.


Peter Jansen werkt op de University of Curacao en schreef een proefschrift op het snijvlak van communicatie, natuur en spiritualiteit.

Tjirk van der Ziel is docent-onderzoeker aan de Christelijke Hogeschool Ede, studeert deeltijd theologie en ecologie, en werkt aan het project Groene Kerken

Deel dit artikel