Zingeving

  • 1 maand geleden
  • essay
  • Liesbeth de Jong
  • Melk en bloed, detail van Triptiek met de kruisiging. The Phoebus Foundation. Foto Marco Sweering
Zingeving

Body Language: onthutsend oprechte middeleeuwse kunst

Op mensen uit de 21e eeuw kan de expositie ‘Body Language’ de indruk van een freakshow geven, maar voor de late middeleeuwer was het bittere ernst. God was mens geworden, een mens met een lichaam, net als hijzelf.

De tentoonstelling Body Language hangt vol met kunstuitingen die voor mensen van nu heel vervreemdend kunnen zijn. Een schilderij met Christus die in een enorme wijnpers staat en als een druif wordt geplet. Onthoofde heiligen die aan de wandel zijn, terwijl ze hun eigen hoofd in hun handen met zich meedragen.

De ontblote borst van Maria voedt het Christuskind of spuit melk in de mond van een zieke monnik, waarop deze geneest. De zijdewond van Christus lijkt op een vagina.

Wie hier met ogen van nu naar kijkt, wordt wellicht bekropen door een gevoel van onbegrip en ongemak. Deze beeldtaal, met een expliciete rol voor het lichaam en lichaamsdelen, was echter bedoeld voor gelovigen van de late middeleeuwen. In die tijd ontstond steeds meer belangstelling voor de menselijke kant van Christus. Deze kunst bracht Christus, zijn moeder en de heiligen dichterbij.

In Museum Catharijneconvent te Utrecht wordt in de tentoonstelling Body Language; het lichaam in de Middeleeuwse Kunst uitgelegd dat deze beeldtaal, die ons wonderlijk en bizar voorkomt, de mens in de veertiende en vijftiende eeuw juist hoop en troost bood.

Concentratie

Wonden, bloed, haren, hoofd/portret, naaktheid en genitaliën, borsten en moedermelk. In achtereenvolgende zalen van de tentoonstelling wordt thematisch op deze fysieke componenten van de laatmiddeleeuwse kunst ingegaan. Er zijn boekverluchtigingen te zien, beeldhouwwerken, paneelschilderkunst en smeedwerk.

De kunstwerken hielpen de gelovige in zijn concentratie tijdens gebed en meditatie

De kunstwerken kunnen in onze beleving absurdistisch lijken, maar ze boden de gelovige van toen uitleg van ingewikkelde theologische concepten. Ze hielpen hem bovendien in zijn concentratie tijdens gebed en meditatie.

Inleving was van groot belang. Kunst uit die periode werd daarom steeds extremer, bloederiger, hariger en smartelijker. Gelardeerd door de meest intrigerende voorbeelden loopt als een rode draad door de tentoonstelling dat in de christelijke boodschap van redding het lichaam een hoofdrol speelt.

Centraal onderdeel

Uniek van het christendom is immers dat het de enige godsdienst is waarin het lichaam een centraal onderdeel is van het geloof. God is zichtbaar geworden in een mens van vlees en bloed. Christus is tegelijk God en werkelijk mens. Alleen door volledig mens te worden, is hij in staat geweest het ultieme offer te brengen. Christus geeft zijn lichaam, voelt pijn en angst als een mens. Door zijn lijden en sterven heeft hij de mensheid verlost van hun zonden.   

Kunst uit de late middeleeuwen wil de gelovige zo intens mogelijk het lijden van Christus helpen doorvoelen om die boodschap van redding tot zich door te laten dringen.   

Aan het begin van de tentoonstelling maakt het aangrijpende kruisbeeld uit de Johannes de Doperkerk van Hürth dit op een indrukwekkende wijze duidelijk. Een lijdende Christus aan het kruis.

Ondenkbaar

Ooit was het absoluut ondenkbaar hem zo, als een gebroken mens, af te beelden. De kruisdood was immers de straf voor de ergste misdadigers. Toen de kruisdood in de vierde eeuw werd afgeschaft en, ook niet onbelangrijk, het christendom staatsgodsdienst werd, kwam daar langzaam ruimte voor.

Het duurde echter nog eeuwen voordat het lijden aan het kruis expliciet gevisualiseerd werd. En dan nog lang niet als in de uiterst smartelijke versie van het beeld uit Hürth. Dit kruisbeeld is gemaakt in de tijd dat de pest door Europa raast, halverwege de veertiende eeuw. De wonden op het lijf als Christus tonen zich daarom als opengebarsten pestbuilen, waar heel opvallend telkens drie straaltjes bloed uit stromen; een verwijzing naar de heilige Drie-eenheid: God als Vader, Zoon en heilige Geest.

Hoe subtiel daarbij vergeleken is de wijze waarop de kruiswonden zijn weergegeven in een klein zilveren beeldje van Christus, dat ooit de bekroning van een hostiehouder moet zijn geweest. Het is ingelegd met robijnen, in de middeleeuwen symbool voor het bloed van Christus.

V.l.n.r.: Kruisbeeld, omgeving Keulen, ca. 1350, Hürth (Kenderich), Kirchengemeinde St Johann Baptist / Melk en bloed van Maria en Jezus, detail van Triptiek met de kruisiging en buitenluiken met de levensbron. Meester van de Aanbidding te Antwerpen, 1520. Collectie The Phoebus Foundation, foto Marco Sweering / Jezus als kind, Mechelen, begin 16e eeuw. Collectie Museum Catharijneconvent, foto Marco Sweering.

Moderne devotie  

Met de komst van de spirituele beweging van de Moderne Devotie aan het einde van de veertiende eeuw kwam er meer nadruk te liggen op een persoonlijke en emotionele geloofsbeleving. De behoefte om steeds persoonlijker op Christus betrokken te raken, zorgde er onder meer voor dat de gelovige zich sterker ging focussen op de wonden, die zelfs geïsoleerd van het lichaam werden afgebeeld.

Het thema van Jezus die als een druif in een wijnpers wordt uitgeperst, was populair

Op de tentoonstelling zijn daarvan een paar mooie voorbeelden in gebedenboeken te zien. Opmerkelijk is hoe de zijdewond, in een poging van de kunstenaar theologische denkbeelden uit te leggen, de vorm van een vagina kon krijgen vanwege de associatie met geboorte. De Kerk is geboren uit Christus, zoals Eva uit de zijde van Adam werd geboren.

Bovenal was de zijdewond symbool voor de eucharistie en de hiermee te verkrijgen verlossing. De geboorte van het nieuwe en zondevrije leven, dankzij de kruisdood van Christus.

Het thema van Jezus die als een druif in een wijnpers wordt uitgeperst, was populair. Op deze manier werd letterlijk de relatie tussen wijn en bloed gelegd. Daarmee was het destijds een toegankelijke manier om het lastige en ook voor de middeleeuwer moeilijk te aanvaarden denkbeeld van de transsubstantiatie uit te leggen.

Volkomen mens

De boodschap was dat Christus volkomen mens was met een lichaam waar alles op en aan zat. Daarmee krijgen naaktheid, lichaamsbeharing en genitaliën een duidelijke rol toebedeeld. Een aandoenlijk houten beeldje uit de eigen collectie van het Catharijneconvent toont een naakt kindje, dat onmiddellijk als het Christuskind te identificeren is vanwege zijn zegenende gebaar en de wereldbol die hij in de andere hand houdt. De gespreide beentjes zorgen ervoor dat zijn piemeltje goed zichtbaar wordt.

Een gepolychromeerd houten sculptuur, voorbeeld van een zogenaamde Maria lactans, appelleert even krachtig aan die menselijkheid door de zo herkenbare gulzigheid waarmee het kind zich op de borst van zijn moeder stort.

De levenbrengende moedermelk van Maria wordt ingezet voor de mensheid. Op de tentoonstelling zijn meerdere illustraties van legenden te vinden waarin de genezende werking van haar melk bij onder anderen zieke geestelijken aan de orde komt.

De boodschap was dat Christus volkomen mens was met een lichaam waar alles op en aan zat

De reddende uitkomst die het bloed van Christus en de melk van Maria de mensen brengt, is op niet mis te verstane wijze uitgebeeld op de buitenluiken van een altaarstuk uit Antwerpen. Christus knijpt in zijn zijdewond en Maria in haar borst, waardoor bloed en melk met een grote boog in het bassin van een fontein belanden. Engeltjes tappen de inhoud af om vervolgens hun kelk leeg te gieten over uit de aarde omhoog kruipende zieltjes van overledenen.

We zijn aangekomen bij het Laatste Oordeel. De doden hebben dit moment in het vagevuur moeten afwachten. De mix van Maria’s melk en Christus’ bloed reinigt de zondige mens, zodat hij de hemel kan betreden. Een hoopvol toekomstbeeld.

 

‘Body Language; het lichaam in de Middeleeuwse Kunst’ t/m 17 januari 2021 in Museum Catharijneconvent te Utrecht