Antisemitisme zat ook in de kerk

Op de herdenking van de Kristallnacht spreekt René de Reuver zondag namens de PKN een schuldbelijdenis uit, omdat de kerk heeft bijgedragen aan een klimaat van antisemitisme. Klaas de Jong spreekt over het latente antisemitisme in de kerken voor de oorlog.

Jan Auke Brink
Afbeelding bij 'Antisemitisme zat ook in de kerk'
Nederlandse, Duitse en Belgische grenswachten poseren op het Drielandenpunt in Vaals. De Nederlandse regering liet officieel geen Joodse vluchtelingen uit Duitsland toe, ‘om het antisemitisme in Nederland niet aan te wakkeren’. Foto: ANP

“Wij schoten tekort in spreken en in zwijgen, in doen en in laten, in houding en in gedachten”, zal René de Reuver, scriba van de Protestantse Kerk in Nederland, morgenmiddag zeggen bij de Kristall-nachtherdenking in de Rav Aron Schuster synagoge in Amsterdam.

Het is voor het eerst dat de Nederlandse kerk schuld belijdt over het bijdragen aan antisemitisme in de aanloop naar de Tweede Wereldoorlog. Andere protestantse kerken doen dat volgende week, tijdens een speciale zondag van verootmoediging en schuldbelijdenis. Die kerken stellen dat ze nalatig waren ‘toen het antisemitisme in het Europa van voor de oorlog toenam en wij onze stem daar niet tegen hebben verheven’.

“Al sinds de tijd van Augustinus (354-430) bestaat in het christendom het beeld dat Joden gedoemd zijn om te zwerven en vervolgd te worden. De Joden droegen volgens Augustinus het Kaïnsteken, hij zag de Joden als Kaïn en Jezus als Abel. Dat beeld was in de negentiende eeuw en de eerste decennia van de twintigste eeuw ook nog levend”, aldus Klaas de Jong (geboren in 1950 in Leeuwarden), auteur van het boek Kristallnacht en Kamp Westerbork (2017).

Het is een klassiek antisemitisch beeld dat Joden rijk genoeg waren om zichzelf te redden. Een collecte was daarom niet nodig

Voor dat boek las hij honderden historische kranten, op zoek naar stellingname tegen het antisemitisme dat in de jaren dertig in Duitsland steeds manifester werd. De Kristallnacht in de nacht van 9 op 10 november 1938 was daarin een wel heel duidelijke vingerwijzing: in heel Duitsland werden Joden en hun bezittingen aangevallen.

“Het klimaat voor de oorlog was niet goed. Professor Klaas Dijk uit Kampen zei zelfs nog na de Kristallnacht dat we in Nederland geen collecte voor de Duitse Joden hoefden te houden, omdat die zichzelf wel zouden redden; ze waren toch rijk genoeg. Dat is een klassiek antisemitisch beeld, dat ook in Nederland wijdverbreid was. We konden volgens Dijk beter collecteren voor de zending onder de Joden. Het is allemaal heel pijnlijk om terug te lezen.”

Complotdenken

Zoals we nu in een tijd van complotdenken leven, was dat in die decennia niet anders, meent De Jong. In Frankrijk ontstond in de negentiende eeuw de basis van de ‘Protocollen van de wijzen van Sion’, een fictief verslag van een vergadering van Joodse leiders die bijeen zouden zijn gekomen om de christelijke maatschappij omver te werpen.

“Ook toen verspreidden complotideeën zich razendsnel. In Rusland, Duitsland, Oostenrijk, Engeland en ook Amerika namen veel mensen de ‘Protocollen van de wijzen van Sion’ voor waar aan. De hervormde predikant Van Gheel Gildemeester waarschuwde in de Haagsche Kerkbode zijn gemeenteleden voor het Joodse complot, dat naar zijn volle overtuiging achter zowel het communisme als de Eerste Wereldoorlog zat. Er is steeds een klimaat geweest waarin anti-Joodse complottheorieën een voedingsbodem vonden.”

Lees ook: Antisemitisme raakt christenen in het hart

Het antisemitisme was op deze manier diep in de samenleving verankerd, ook in Nederland. “Na de Kristallnacht kwam van onze overheid geen enkel woord van protest; de Duitse ambassadeur is niet op het matje geroepen. Ook vanuit de kerken kwam er weinig geluid.”

Dat overal in Nederland antisemitische sentimenten leefden, pleit de kerken niet vrij, wat De Jong betreft. “Integendeel. Je moet niet vergeten dat de positie van de kerken toen heel anders was dan tegenwoordig: bijna iedere Nederlander was christelijk. Het kabinet Colijn was een coalitie van alleen christelijke partijen: de Anti-Revolutionaire Partij (ARP), de Christelijk-Historische Unie (CHU) en de Roomsch-Katholieke Staatspartij (RKSP). De invloed van de kerken was alom aanwezig, zeker ook in de politiek. Ik begrijp ook niet dat de kerken nooit bij hun Duitse zusters stelling hebben genomen tegen wat er in Duitsland gebeurde.”

Verwoesting in Duitsland na de Kristallnacht in 1938. Foto: ANP

Jezus als Ariër

Als voorbeeld noemt De Jong de Lutherse kerk in Duitsland. Die presenteerde Jezus op een gegeven moment als Ariër: hij zou niet in Bethlehem, maar in Galilea zijn geboren.

“Nederlandse kranten hebben hierover bericht, dus het was hier bekend. Maar er is voor zover ik weet nooit een protestbrief vanuit de Nederlandse Hervormde Kerk naar haar Duitse zusterkerk gestuurd. Dat kán toch niet, denk ik dan. En ik hoop dat ik me vergis, dat iemand me nog een keer wijst op een onbekend geschrift. Maar tot nu toe heb ik de kerk als geheel van november 1938 tot mei 1940, toen we nog vrij waren, nooit kunnen betrappen op een scherpe stellingname tegen het antisemitisme.”

Ik begrijp ook niet dat de kerken nooit bij hun Duitse zusters stelling hebben genomen tegen wat er in Duitsland gebeurde

“De communistische en socialistische kranten spraken veel explicieter over de misdaden tegen de Joden door Hitler. Het is kwalijk dat de kerken en christelijke organisaties dat niet ook deden. We moeten daarbij wel bedenken dat onze regering voor de oorlog daadwerkelijk boetes uitdeelde voor belediging van het bevriende staatshoofd Hitler. En tijdens de bezetting was verzet echt gevaarlijk. We mogen de verzetshelden eren, maar we kunnen hun daden niet wegstrepen tegen wat er voor 1940 fout zat.”

Voedingsbodem

Met de schuldbelijdenis van zondag erkent De Reuver, namens de Protestantse Kerk en haar rechtsvoorgangers, het falen van de kerk op dat terrein. Een frase die De Reuver zal uitspreken heeft de kerk al bekend gemaakt:

“De Protestantse Kerk in Nederland wil zonder terughoudendheid erkennen dat de kerk mede de voedingsbodem heeft bereid waarin het zaad van antisemitisme kon groeien. In de erkenning van dit alles belijdt de kerk schuld. Vandaag in het bijzonder tegenover de joodse gemeenschap. Want antisemitisme is zonde tegen God en tegen mensen. Ook de Protestantse Kerk is deel van deze schuldige geschiedenis. Wij schoten tekort in spreken en in zwijgen, in doen en in laten, in houding en in gedachten.”

Volgende week komen op een speciale zondag van verootmoediging en schuldbelijdenis de Christelijke Gereformeerde Kerken (CGK), de Gereformeerde Bond in de Protestantse Kerk in Nederland, de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt (GKv) en de Hersteld Hervormd Kerk (HHK) met een eigen belijdenis van schuld. In de kerkdiensten zal dan een verklaring worden voorgelezen.


De Nationale Kristallnacht-herdenking is morgen om 16.00 uur op deze livestream

Klaas de Jong spreekt maandag om 19.30 uur op de Kristallnacht-herdenking van Christenen voor Israël

Liever schaamtevol herdenken dan kerkelijke excuses

De schuldbelijdenis van de kerken voor hun doen en laten in de oorlog roept vragen op. Welke schuld wordt precies bedoeld, en wat betekent dat voor nu?



Deel dit artikel