Samenleving

  • 9 maanden geleden
  • review
  • Liesbeth de Jong
  • Anders Zorn schilderde naast portretten van de jetset het eenvoudige plattelandsleven. Detail van 'Ons dagelijks brood'. Beeld NationalMusuem Stockholm
Samenleving

Anders Zorn: beschermheer van het Zweedse platteland

Licht, hartverwarmend, onbevangen en sensueel. Alleen al daarom is het in deze zorgelijke tijd heerlijk even in de heel andere sfeer te vertoeven, die de Zweedse schilder Anders Zorn (1860-1920) in zijn uiteenlopende werelden wist op te roepen.

Kunstmuseum Den Haag presenteert in een grote overzichtstentoonstelling deze virtuoze schilder, aquarellist, etser en fotograaf, in wie zowel een kosmopoliet als een beschermheer van het plattelandsleven in zijn geboortestreek schuilging.

Wellicht hebt u nog nooit van hem gehoord, maar destijds werd Zorn internationaal beschouwd als één van de meest vooraanstaande kunstenaars van zijn tijd. In Zweden is hij nog steeds beroemd en wordt hij als een superster bejubeld.

Zoals de schilders van de Haagse School het Hollandse landschap zo karakteristiek in beeld brachten, zo bevestigt Zorn het clichébeeld van het vrije, pure Zweden. De wereld van het traditionele plattelandsleven rond zijn geboorteplaats Mora lag hem na aan het hart. Dat heeft hij willen vastleggen.

Zorn heeft echter over de hele wereld gewerkt en gewoond. Het moderne en mondaine stadsleven in Europa en de Verenigde Staten inspireerde hem evenzeer. Maar hij had vooral groot succes als portrettist van de elite: bankiers, industriemagnaten, kunstverzamelaars en -handelaars, artiesten en politici.

Jeugd

Zorn werd geboren in een eenvoudig milieu. Hij was een onwettig kind. Zijn moeder, met wie hij zijn leven lang een innige band had, was destijds een seizoenarbeidster die bij tijd en wijle werk in een brouwerij vond. Op de boerderij van zijn grootouders in Mora, een dorpje in de Zweedse streek Dalarna, bracht hij zijn jeugd door.

Herinneringen daaraan hebben zeker de basis gevormd voor de enorm grote en prachtig gedetailleerd uitgewerkte aquarel ‘Ons dagelijks brood’ (1886, tweede foto van links).

Zorn had vooral groot succes als portrettist van de elite: bankiers, industriemagnaten, kunstverzamelaars en -handelaars, artiesten en politici

Nooit zou hij zijn vader, een Duitse bierbrouwer, ontmoeten. Maar de kleine erfenis die hij hem evenwel naliet, zorgde ervoor dat Zorn op vijftienjarige leeftijd naar de kunstacademie in Stockholm kon gaan. Ook een paar Zweedse bierbrouwers, onder wie Frans Heiss, ondersteunden hem financieel. Later maakte hij dit levendige portret van diens vrouw Veronica (derde foto van links).

Aquarellen

Eigenlijk had hij beeldhouwer willen worden, maar tijdens zijn studie bleek Zorn een verrassend groot talent te bezitten voor de aquareltechniek en ontpopte hij zich als een begaafd portrettist. Een conflict met de directeur over de inhoud van het kunstonderwijs, dat naar idee van Zorn veel te behoudend was, zorgde dat hij vroegtijdig afhaakte.

Overigens werd er toen in heel West-Europa in artistieke kring geprotesteerd tegen het kunst-establishment. Er ontstond discussie over onderwijsmethodes, de wijze van tentoonstellen en uiteraard over stijl en inhoud van de schilderkunst. Onder invloed van de Franse kunstopvattingen beschouwde men het schilderen van historiestukken van geïdealiseerde taferelen en romantische landschappen als afgedaan. Realisme en naturalisme werden belangrijk.

Zorn, die naar het buitenland vertrok in het vertrouwen daar goed aan de kost te kunnen komen als portrettist, liet die ontwikkeling goed zien. Hij maakte geen klassieke, stijve en formele portretten. Hij gaf de geportretteerde weer in een ongedwongen pose in diens eigen werk- of woonomgeving, alsof hij hem in een natuurlijke houding of ogenblik van activiteit had gevangen. En telkens wist hij zo iets essentieel eigens vast te leggen van degene die hij portretteert.

Portrettist

Drie jaar lang werkte hij onder meer in Madrid, Rome, Parijs en Londen waar zijn reputatie als portrettist gevestigd raakte. Toen keerde hij naar Zweden terug om zijn geheime geliefde Emma, een telg uit een voornaam Joods geslacht, te kunnen trouwen. De intelligente Emma was zowel zijn vrouw, muze en model, als de partner die Zorn met haar organisatietalent ondersteunde in alles wat hij ondernam.

Van links naar rechts: Anders Zorn, ‘De eerste keer’, 1888, olieverf op doek, 91 x 54 cm, Finnish National Gallery, Ateneum Art Museum, Helsinki. Foto Finnish National Gallery, Jouko Könönen. ‘Ons dagelijks brood’, 1886-1909, aquarel, 68 x 102 cm, Nationalmuseum, Stockholm. ‘Mevr. Veronica Heiss’, 1891, olieverf op doek, 120 x 90 cm, Nationalmuseum, Stockholm. ‘Midzomerdans’, 1897, olieverf op doek, 140 x 98 cm, Nationalmuseum, Stockholm.


Met haar netwerk aan contacten in Londen, Parijs en New York en zijn eigen uitstekende sociale vaardigheden en zakelijk inzicht, werd de clientèle binnen de internationale elite verder uitgebreid.

Vakmanschap

Maar het was uiteraard vooral Zorn’s verbluffend vakmanschap en zijn excellente visueel vermogen dat hem groot artistiek succes bracht. Samen reisden ze de wereld rond. Hun huwelijksreis voerde hen onder meer naar Istanbul en Italië.

Jarenlang woonden ze in Parijs, waar Zorn bevriend raakte met vooraanstaande kunstenaars als Rodin, Degas en Renoir, zijn landgenoot Carl Larsson en de Duitse Max Liebermann. In dit culturele centrum van Europa werd hij meermalen geëerd met belangrijke kunstprijzen.

Zijn schilderijen geven wel de indruk van een impressie, maar de compositie is in feite telkens goed doordacht

Toen zij de schilderachtige Engelse kustplaats St. Ives in Cornwall bezochten, stimuleerde de daar verblijvende internationale gemeenschap van kunstenaars hem in in olieverf te gaan werken. Dat werk doet vaak aan alsof het moeiteloos tot stand kwam, maar vooral zijn olieverven bereidde hij altijd goed voor via schetsen en kleine studies in potlood of olieverf.

Zijn schilderijen geven wel de indruk van een impressie, van een moment uit het leven dat als in een snapshot is vastgelegd, maar de compositie is in feite telkens goed doordacht, de kleuren zorgvuldig gemengd, het idee weloverwogen uitgedacht en uitgevoerd.

Nooit schilderde hij in een hoog tempo. Voor Zorn was etsen nog een techniek waarin hij excelleerde, iets dat hij eindeloos lang achtereen kon doen. Maar schilderen kostte hem zoveel inspanning en concentratie, dat hij het niet langer dan drie uur achtereen vol kon houden.

Zijn fenomenale etsen waren overigens al tijdens zijn leven wereldwijd zo gewild bij verzamelaars, dat ze soms voor hogere prijzen van de hand gingen dan etsen van Rembrandt of Dürer.

Reizen

Ook al keerden Emma en Anders in 1889 definitief terug naar Zweden, Zorn zou zijn hele leven veel blijven reizen. Tot in Rusland en de Verenigde Staten wordt hij gevraagd voor het samenstellen van belangrijke tentoonstellingen, en vooral als portrettist. Zo reisde hij niet minder dan zeven maal naar de VS en portretteert er onder anderen drie verschillende presidenten. Ruim 550 maal voerde hij een portretopdracht uit.

In Mora wachtte steeds zijn thuis. Daar ontstond vooral zijn vrije werk, dat een heel andere wereld onthult, van het ongerepte, niet door de moderne tijd aangetaste, Zweedse platteland

In Mora wachtte steeds zijn thuis. Daar ontstond vooral zijn vrije werk, dat een heel andere wereld onthult, van het ongerepte, niet door de moderne tijd aangetaste, Zweedse platteland.

Uit verlangen naar de cultuur van hun geboortegrond en om dicht bij de natuur te wonen hadden Anders en Emma in Mora een prachtig huis laten bouwen naar eigen ontwerp. Hun opvatting van een Vikingen-onderkomen van weleer is erin verwerkt. Lokale timmerlui werden aangetrokken om het te bouwen.

Toch is het van alle moderne gemakken voorzien, zoals elektra voor verlichting, stofzuiger en ijskast, en is er warm en koud stromend water en centrale verwarming. In de fraai aangelegde tuin verschenen fonteinen met bronzen beelden van Zorns eigen hand.

Gastvrij

Ze nodigden er vaak vrienden uit en ook de lokale bevolking werd er frequent gastvrij onthaald. Het doek ‘Midzomerdans’ toont dansende stelletjes in folkloredracht tijdens het Midsommar-feest.

Zorn beoordeelde het als ‘het werk dat mijn diepste zelf uitdrukt’. En toen hij juist afzondering en stilte zocht, was er een paar kilometer verder aan de oever van het meer nog een blokhut met atelierruimte beschikbaar.

Zorn legde het leven vast van het eenvoudige bestaan op het platteland, dat hem zo na aan het hart lag. Een herdersmeisje in een sparrenbos, landarbeiders, mensen in traditionele klederdracht, een jonge vrouw roeit haar boot naar de overkant van het meer. De wil om die wereld te willen bewaren had ook te maken met de tijdgeest van toen.

Ook Zweden veranderde in snel tempo van een landbouweconomie naar een moderne industriële samenleving. Bovendien groeide de belangstelling voor het eigen nationale karakter van Zweden. De tendens van toenemend nationalisme is overigens in de negentiende eeuw in heel Europa manifest.

Vrouwelijk naakt

Een ander geliefd thema is het vrouwelijk naakt in de vrije natuur. Uiterst vernieuwend was Zorn hiermee. Waar het vroeger om nimfen of godinnen in de setting van een klassiek verhaal ging, ging het nu om gewone, jonge vrouwen in natuurlijke poses.

‘De eerste keer’ toont het ontroerende beeld van een moeder die haar kind voorzichtig laat kennismaken met pootjebaden. Een jonge vrouw staat model voor de moeder. Het kind is ‘geleend’ uit een groot gezin van een arme schoenmaker uit Stockholm. De jongen is aanvankelijk nogal bleek en wat ziekelijk, maar als hij na een verblijf van twee weken op het platteland helemaal gezond en blozend wordt teruggebracht, herkennen zijn ouders hem maar nauwelijks.

Zorn was uiterst vernieuwend met een ander geliefd thema: het vrouwelijk naakt in de vrije natuur

Sporten en recreëren in de buitenlucht begon men juist toen te zien als een gezonde tegenhanger voor het leven in de moderne stad, en baden in meer of zee als heilzaam en natuurlijk.

Zorn had aanvankelijk veel succes met dit nieuwe thema, maar later gaf het aanleiding tot kritiek. Met het klimmen der jaren lijkt Zorn die jonge, fraai gevormde modellen steeds aantrekkelijker als thema te gaan vinden, waarvan de vele studiefoto’s die hij maakte, getuigen. Uiteindelijk verschoof zijn aandacht naar voyeuristische scènes, waarbij de nadruk op lichamelijke lust ligt.

Verzameling

Het bleef niet bij schilderen alleen. Zorn en zijn vrouw verzamelden traditionele stoffen, houten paarden en andere folkloristische objecten. In de tentoonstelling zijn daarvan mooie voorbeelden te zien. Beiden waren zelfs zo vastbesloten de lokale cultuur te bewaren dat ze ook in onderwijs investeerden. Ze financierden een leerstoel voor Nordic Art en een school waar de Zweedse volkskunst werd onderwezen en gestimuleerd.

Last but not least legde het echtpaar Zorn de basis voor een openluchtmuseum waar zo’n veertig houten gebouwen - van veelal middeleeuwse oorsprong - uit heel Zweden bijeen zijn gebracht. Het is tot op de dag van vandaag te bezoeken.


‘Anders Zorn. De Zweedse idylle’ t/m 31 januari 2021 in Kunstmuseum te Den Haag