Als ik vandaag overleef, ben ik morgen vrij

Edith Eger overleefde Auschwitz en slaagde er na de oorlog in haar kampbeulen te vergeven. Haar boodschap van vergeving en acceptatie spreekt nog steeds.

Trudy Oldenhuis
Afbeelding bij 'Als ik vandaag overleef, ben ik morgen vrij'
Edith Eger in 2019, toen zij Nederland bezocht. Foto: ANP

Er zijn weinig boeken die zo’n indruk op mij hebben gemaakt als De keuze. Leven in vrijheid van Edith Eger (1928), dat in 2017 verscheen. Eger, joods en geboren in Hongarije, zat gevangen in Auschwitz, maar slaagde erin om in dat lijden haar menselijke waardigheid te behouden. Hoe zij uiteindelijk kwam tot een proces van vergeving, beschrijft zij in dit boek.

Nog steeds draagt Eger haar boodschap van liefde en acceptatie uit, begin mei nog tijdens een masterclass in Zeist. Ze lijkt een broze vrouw als ze het podium opkomt van het Figi Theater in Zeist op deze vrijdagmorgen. Edith Eger, 91 jaar en Auschwitz-overlevende, wordt ondersteund door rouwtherapeut Jakob van Wielink, die het gesprek met haar zal leiden.

Maar dan klinkt er muziek en beweegt Edith Eger haar benen. Ze danst. Voorzichtig natuurlijk, want ze is de jongste niet meer, maar toch: ze danst. Het publiek klapt en gaat staan voor deze vrouw, voor wie het jarenlang niet vanzelfsprekend was om te dansen, maar die leerde om dat na Auschwitz weer te doen. Want dansen, dat kon Eger in haar jeugd als de beste.

Schurftige hond

In het Hongaarse Kassa, waar ze opgroeit met haar ouders en twee oudere zussen, is ze opgeleid tot danseres en turnster, voorbestemd om mee te doen aan de Olympische Spelen die na de oorlog weer gehouden zullen worden. In De keuze. Leven in vrijheid, het boek waarin ze haar leven beschrijft, wordt ook duidelijk hoezeer het dansen en turnen deel uitmaken van haar identiteit.

Maar het noodlot blijkt in 1944 onafwendbaar: met haar vader, moeder en haar zus Magda - haar andere zus zou de oorlog overleven in Boedapest - wordt Eger op haar zestiende gedeporteerd naar Auschwitz. Daar worden haar ouders naar de gaskamers geleid, maar zij en Magda niet.

Het publiek klapt en gaat staan voor deze vrouw, die na Auschwitz weer leerde om te dansen

In De keuze beschrijft Eger wat er gebeurt: de twee zussen moeten douchen, hun haar wordt geschoren en ze krijgen kampkleren. Tussendoor moeten ze uren wachten en tijdens dat wachten vraagt Magda ineens aan Edith: ,,Hoe zie ik eruit? Vertel me de waarheid.”

‘De waarheid? Ze ziet eruit als een schurftige hond’, zo schrijft Eger later in De keuze. Maar dat antwoord wil ze haar zus niet geven. Want op dit moment, kaal en koud, realiseert ze zich dat ze een keuze heeft: besteedt ze aandacht aan wat zij en haar zus zijn verloren of aan wat ze nog hebben? ,,Je ogen”, zegt ze dan tegen haar zus. ,,Ze zijn zo mooi. Ze zijn me nooit opgevallen toen ze bedekt werden door al dat haar.”

Op haar zestiende komt Edith Eger terecht in Auschwitz, met haar vader, moeder en zus. Foto: ANP

Vrijer dan Mengele

Deze scène uit De keuze is maar een van de voorbeelden waaruit blijkt hoe Eger in het kamp haar menselijkheid bewaart. Op moeilijke momenten slaagt ze erin om het kamp te ontstijgen in haar gedachten. ‘Als ik vandaag overleef, ben ik morgen vrij’, houdt ze zichzelf steeds voor.

Ze realiseert zich dat ze een keuze heeft: besteedt ze aandacht aan wat zij en haar zus zijn verloren of aan wat ze nog hebben?

Wegvliegen in haar hoofd doet ze ook op de avond van de eerste dag, als de beruchte kamparts Josef Mengele haar dwingt om voor hem te dansen. Ze doet haar ogen dicht en stelt zich voor dat ze op het toneel van de Hongaarse Opera in Boedapest staat.

En dan ontdekt ze iets, schrijft ze in De keuze, wat ze nooit meer zal vergeten: zij is vrijer dan Mengele. ‘Hij zal altijd moeten leven met wat hij heeft gedaan. Hij zit meer gevangen dan ik.’

Aandacht voor het trauma

Dat Eger haar menselijke waardigheid behoudt in Auschwitz, wil niet zeggen dat het na de oorlog eenvoudig voor haar is om te leven met de herinnering aan Auschwitz. Ze emigreert naar Amerika met haar man Béla en doet er jaren over om zelfs maar te erkennen dat ze een kampoverlevende is. Negeren: dat is haar reactie. Doorleven. Amerikaans worden. Niet terugdenken aan het kamp.

Maar trauma’s zijn, zo schrijft ze, als een wond. Die gaat niet weg door hem te negeren, maar door hem aandacht te geven en te verzorgen.

De keuze is daarom veel meer dan alleen een beschrijving van haar overlevingstocht in Auschwitz. Een veel groter deel van het boek gaat over hoe zij er na de oorlog uiteindelijk in slaagde het trauma van het kamp te verwerken. Daarbij heeft ze ook de hulp nodig van patiënten die ze later zelf begeleidt, als therapeut, gespecialiseerd in, jawel, traumaverwerking.

Trauma’s zijn als een wond. Die gaat niet weg door hem te negeren, maar door hem te verzorgen

Ook de verhalen van die patiënten, die ze verweeft met haar eigen leven, maken De keuze tot een bijzonder boek. Het staat vol met allerhande wijsheden: over omgaan met anderen, over je rol in het gezin en over het opvoeden van kinderen.

Wie denkt dat de lessen in zo’n boek hem of haar niet kunnen helpen - in Auschwitz zitten en dat trauma overwinnen klinkt al gauw erger dan het eigen lijden - helpt Eger al op de eerste pagina’s uit de droom. Lijden overkomt ons allemaal. Daarin zit geen hiërarchie, zo schrijft ze. ‘Ik wil niet dat je mijn verhaal leest en zegt: ‘Mijn lijden is minder belangrijk.’ Ik wil dat je mijn verhaal leest en zegt: ‘Als zij het kan, dan kan ik het ook!”

Edith Eger op het podium in Zeist in gesprek met Jakob van Wielink. Foto: Paul ten Broeke/De school voor Transitie en expertisecentrum Omgaan met verlies

Diepste trauma

Wat Eger uiteindelijk kan, is niet gering. Pas heel laat in De keuze wordt duidelijk wat haar diepste trauma is. Dat is niet de angst, de honger, dat zijn niet de selecties, dat is niet het steeds bijna doodgaan van haarzelf en haar zus Magda, die Auschwitz ook overleefde. Het diepste schuldgevoel waarmee Eger moet leven, vindt zijn oorsprong in de eerste selectie direct na aankomst in Auschwitz.

Daar dirigeert Mengele de gevangenen naar links of naar rechts. Links is de gaskamer, al beseffen de nieuwe gevangenen dat niet. Rechts is: blijven leven, voorlopig.

Ik denk niet aan welk woord haar zou kunnen beschermen, ‘moeder’ of ‘zus’

Als Edith en Marga met hun moeder voor Mengele staan - hun vader is al eerder van hen gescheiden -, vraagt Mengele aan Edith of de vrouw in het midden haar moeder of haar zus is. Voor beiden kan ze doorgaan: haar moeder is vroeg grijs, maar haar huid is nog glad en rimpelloos.

Over dat moment schrijft Eger: ‘Ik denk niet aan welk woord haar zou kunnen beschermen: ‘moeder’ of ‘zus’. Ik denk helemaal niet na. Ik voel alleen elke cel in mijn lichaam die van haar houdt, die haar nodig heeft. Ze is mijn moeder, mijn mama, mijn enige mama. Dus ik zeg het woord dat ik de rest van mijn leven heb geprobeerd uit mijn bewustzijn te bannen, het woord dat ik weigerde me te herinneren, tot vandaag. ‘Moeder’, antwoord ik.’

Mengele glimlacht, en stuurt haar moeder naar links.

Jezelf accepteren

Nog veel moeilijker dan Mengele of Hitler vergeven, is het voor een mens om zichzelf te vergeven. Eger had, misschien dan toch, haar moeder kunnen redden. Met dat besef zal ze moeten leven.

Maar zichzelf vergeven houdt ook in te accepteren dat de keuze die ze toen moest maken, tussen moeder of zus, niet de belangrijkste keuze in haar leven is, schrijft ze. ‘Dat is de keuze die ik nu maak. De keuze om mezelf te accepteren om wie ik ben: menselijk, niet perfect.’ Het is de keuze om verder te gaan met het leven, niet door weg te rennen van het verleden, maar juist door dat te accepteren, het proberen goed te maken en daarna los te laten.

'Hier ben ik, zegt mijn schop. Ik heb het gehaald!' Foto: Paul ten Broeke/De school voor Transitie en expertisecentrum Omgaan met verlies

Dansen op het podium

Is het trauma daarmee voorbij? ,,Nee”, zegt Eger ook op deze vrijdagmorgen in Zeist, als ze op het podium van het Figi Theater geïnterviewd wordt. Auschwitz is nooit weggegaan uit haar leven. Ze hoeft nog maar een stuk prikkeldraad te zien en ze is terug in het kamp, zegt ze. ,,Maar ik blijf er niet. Ik ga weer weg, want ik leef nu.”

De zaal van het theater is uitverkocht, voor deze masterclass georganiseerd door School voor Transitie, expertisecentrum Omgaan met Verlies en In de Wolken. Eger vertelt over haar leven, over Auschwitz, over patiënten die ze heeft behandeld, over haar drie kinderen. Ze geeft advies aan mensen in de zaal die vragen stellen.

Het publiek houdt de adem in als ze letterlijk over het podium kruipt (91 jaar!) om de boodschap uit te beelden dat je pijn niet altijd weg moet schoppen, maar ook moet omarmen. ,,Als je iets niet voelt, kun je niet genezen”, zegt ze.

Lees ook: Op haar 91e danst Edith Eger nog steeds

En ze danst dus, voorzichtig, maar zelfs in deze kleine danspassen is de gracieusheid te herkennen die ze vroeger moet hebben gehad. Ze gooit er zelfs nog een grand battement (een hoge balletschop) uit. In De keuze is te lezen wat dat betekent: ‘Hier ben ik, zegt mijn schop. Ik heb het gehaald!’

De zaal zingt aan het slot van haar optreden mee met het bekende Imagine van John Lennon. Het is een ontroerend moment: daar staat ze, Edith Eger, toegezongen door vijfhonderd man publiek. Josef Mengele en Adolf Hitler zijn al lang dood, maar Edith Eger leeft en draagt haar boodschap nog steeds uit.

De slotzinnen van De keuze luiden: ‘Je kunt niet veranderen wat er is gebeurd, je kunt niet veranderen wat je hebt gedaan of wat je is aangedaan. Maar je kunt ervoor kiezen hoe je nú leeft. Mijn lieve schat, je kunt ervoor kiezen om vrij te zijn.’

Kiezen voor het geschenk van de dag

Er zijn verschillende manieren om om te gaan met tegenslag. De manier van Edith Eger is om te zoeken naar een geschenk dat ze kan uitpakken. En dat zit vaak in kleine dingen.


Deel dit artikel