Goed onderwijs vraagt moreel leiderschap

We hebben een debat nodig over wat goed onderwijs is. Dat vraagt moreel leiderschap bij bestuurders en schoolleiders.
Ook in het onderwijs zijn morele leiders nodig. Foto: ANP
Ook in het onderwijs zijn morele leiders nodig. Foto: ANP
Deze dagen zijn vol van de beste wensen: alle goeds, een goed jaar, een goede gezondheid.

Goed? Het klinkt vaak als een gedachteloze frase in een begroeting: ,,Hoe gaat het met je?” ,,Nou, goed.”

Het antwoord zorgt ervoor dat de ander stopt met vragen. Wel zo gemakkelijk, maar dit jaar lukt het me niet om gedachteloos het antwoord ,,Nou, goed” te geven.

De vraag blijft hangen omdat het antwoord ongemakkelijk is. We zijn twee decennia onderweg in de 21e eeuw en de realiteit dringt zich op dat het goede leven en goede samenleven steeds meer of nog steeds tussen onze vingers door glipt. 
 
Wat we zeker weten is dat sinds 2000 zich internationaal verschillende gebeurtenissen hebben voorgedaan die onvoorspelbaar waren en waarop het antwoord van het goede leven en samenleven nog wordt gezocht: 9/11, de bankencrisis; de euro-crises, de immigratiecrisis; het stikstofprobleem. 
 
Maar dat wisten we al. Waarom lukt het mij dit jaar niet om vrede  te vinden in het antwoord ‘Nou, goed’? 

Moreel leiderschap

Wat mij geraakt heeft, is een krantenartikel dat wees op de crisis van moreel leiderschap in onze tijd. Op de radio hoorde ik in dezelfde periode een interview met oud-Ombudsman Alex Brenninkmeier over zijn boek Moreel leiderschap
 
Internationaal zien of zagen we leiders aan de macht komen in de Verenigde Staten, Groot-Brittannië, Rusland, China, India en Polen die een loopje nemen met de vraag naar goed leven en samenleven. De vraag naar waarheid en feiten is vervangen door effectiviteit en nepnieuws. Internationale verhoudingen worden gezien als transacties, en nationale en internationale instituties worden afgebroken omdat ze tegenspraak (kunnen) leveren tegenover de macht van staatleiders. 
 
Onze eigen Raad van State is een lichtpuntje in deze context. Die tikte het afgelopen jaar onze regering op de vingers over de stikstofcrisis en over de maatschappelijke pluriformiteit van het onderwijs die zij dient te waarborgen.
 
Ik heb geleerd dat er in de democratische rechtstaat een balans is tussen verschillende machten (wetgevend, juridisch, uitvoerend), maar zie nu dat democratische instituties door regeringsleiders worden gemanipuleerd of worden afgebroken. Onze samenleving zal altijd onvoorspelbare crises en complexe vraagstukken kennen, maar zonder moreel leiderschap is onze samenleving tenminste stuurloos en mogelijk ook vatbaar voor manipulatie. Wat goed is wordt vervangen door effectiviteit, macht, economische groei, culturele aanpassing en daar word ik onrustig van. 

Openhouden van de toekomst

In het debat over de 21e-eeuwse vaardigheden heeft Gert Biesta aandacht gevraagd voor de rol van de vraag naar het goede leven en samenleven. Een lijst van kennis en vaardigheden heeft geen richting, indien ze niet wordt verbonden met de pedagogische opdracht van het openen en openhouden van toekomst voor kinderen in het goede leven met en voor elkaar. 
 
Hoe dat eruit ziet, weten we niet. Maar Biesta roept op om het gesprek in het onderwijs en de samenleving over deze koppeling te voeren.
 
Voor de vraag naar goed onderwijs is moreel leiderschap nodig. We weten niet wat goed onderwijs is: noch de staat, noch de school, noch de ouders, noch de stakeholders. 
 
Wat we nodig hebben, is een debat over goed onderwijs in de specifieke context waarin onderwijs wordt aangeboden en waarin ruimte is voor dialoog en tegenspraak. Voor dit debat wordt moreel leiderschap gevraagd van bestuurders en schoolleiders. 

Waarderend verhaal

Wat dit precies inhoudt en hoe het wel en niet werkt, weten we niet? In alle kaders van de toezichthouder (Inspectie), maar ook in de modellen van toezicht op kwaliteit van de raden ontbreekt het aspect van leiderschap. 
 
Hoe ziet bestuurstoezicht eruit waarin het waarderende verhaal van goed onderwijs centraal staat? Hoe ziet de sturing op kwaliteit door de schoolleiders eruit waarin het waarderend verhaal integraal sturend is, samen met de leeropbrengsten? In welke dramaturgie gaat het bestuur het interne en externe toezicht gestalte geven? En welke eisen stelt moreel leiderschap aan de persoon van de bestuurder en schoolleider? 
 
De werkwijze en stijl van leidinggeven uit het industriële tijdperk vanuit controle en maakbaarheid is volgens trendwatchers voorbij. Het debat over de nieuwe stijl van leiderschap vanuit morele helderheid (Suzan Neiman) en het goede onderscheiden (Kees Waaijman) kan beginnen. 
 
Chris Hermans is wetenschappelijk adviseur bij Verus, de vereniging voor katholiek en christelijk onderwijs.

Het Goede Leven Word abonnee van Het Goede Leven

  • Onbeperkt toegang
  • Gratis deelname 1 evenement
  • Wekelijkse nieuwsbrief