Goed leven in een goede rechtsstaat

Burgers in verscheidene landen zoeken hun eigen Malieveld op. Dat biedt hoop voor democratie en rechtsstaat. 
Demonstrant in Hong Kong. Foto: ANP
Demonstrant in Hong Kong. Foto: ANP
Als het goede leven draait om waarden-vol leven en samenleven, dan mag het begrip ‘rechtsstaat’ niet onvermeld blijven.

Is een rechtsstaat vanzelfsprekend? Velen zullen zeggen: als je naar de wereld kijkt, is een rechtsstaat allerminst vanzelfsprekend, zelfs niet in Europa. Maar gelukkig wel in Nederland. Toch? Meestal wel, maar daarmee is het geen rustig bezit.

De wetgever bindt met regels niet alleen burgers. De wet is er ook om de overheid te binden aan regels. Om burgers ook ten opzichte van de overheid zekerheid en bescherming te bieden.

Een onafhankelijke en deskundige rechterlijke macht is de weg waarlangs burgers aan de wet worden gehouden. En dus ook de weg waarlangs de overheid ‘eraan herinnerd kan worden’ de zichzelf opgelegde regels na te leven. En de plaats waar de burger tegenover een overheid zijn recht kan halen.
Dat blijkt voor de overheid, de wetgever, de politiek dan weer niet altijd even makkelijk; gehouden te worden aan de (eigen) regels, en in het ongelijk te worden gesteld door (individuele) burgers in een rechtszaak. Bestuurders, politici reageren dan weleens verrast, en soms verongelijkt.

Niets menselijks is hen vreemd en wellicht moeten we het ook niet groter maken dan dat. Want in het parlement, de medewetgever, is de aandacht voor de rechtsstaat onverminderd groot aanwezig. In het einde van het zojuist afgesloten jaar hebben zowel Tweede als Eerste Kamer verschillende uitspraken gedaan om het functioneren van de rechtsstaat verder te onderzoeken en te bevorderen.

Daar is in die zin reden genoeg voor, dat vele ontwikkelingen het doen en laten van de (Nederlandse) rechtsstaat beïnvloeden en tot bezinning nopen. Zo is daar de verdergaande invloed van het internationale recht. Mensenrechten en verdragen daarover staan niet stil. Sustainable development kleurt zich steeds meer in de mensenrechten in, en in de verhouding tussen staten onderling.
Mens-zijn in de digitale samenleving zoekt zijn weg in democratie, burgerschap, grondrechten en in Europese en nationale normering, regelgeving.

Cybercrime en ondermijnende criminaliteit zijn – helaas – bronnen van onrust voor de rechtsstaat. Ook daar moet voortdurend een antwoord op worden gegeven; het is een van de speerpunten van minister Grapperhaus.
Ik laat nog maar even onbenoemd de discussies over de verhouding tussen democratie en rechtsstaat; ik sluit me kortheidshalve aan bij de stelling van Piet Hein Donner: ,,Ze zijn allebei wel apart verkrijgbaar, maar daar wordt niemand gelukkiger van”.

Publieke gerechtigheid

Waarom dat belang van de rechtsstaat, ook al is die in ons land meestal vanzelfsprekend? Omdat rechtsstaat een uitdrukking is van een waarde, en van belang is voor een waarde-vol leven in een samenleving, in een land.
Het begrip rechtsstaat is terug te voeren op het christelijke begrip publieke gerechtigheid. Dat is in het onlangs verschenen document Zij-aan-zij, een uitnodiging voor discussie, van het Wetenschappelijk instituut voor het CDA, nader verwoord.

Publieke gerechtigheid brengt tot uitdrukking dat de rechtsstaat een onmisbare voorwaarde voor de bescherming van de menselijke waardigheid is. De overheid heeft de taak om mens en schepping tot hun recht te laten komen, de vrede te bewaken en het recht te onderhouden. Publieke gerechtigheid is daarbij herkenbaar in de nadruk op de essentiële waarde van een stevige internationale rechtsorde en op de menselijke waardigheid die door de rechtsstaat gekoesterd wordt, juist als mensen gedurende hun levensloop kwetsbaar zijn en rechtvaardig behandeld behoren te worden.

Vertaald naar ons land geeft dit bijzonder betekenis. Nederland is al eeuwenlang een land met verschillende groepen die waarden en verbondenheid delen, maar ook mogen en kunnen verschillen in opvattingen en overtuigingen. Ook nieuwe groepen moeten hun plek in onze samenleving kunnen innemen. De basiswaarde is acceptatie van de ander. De opgave is om respect voor minderheidsopvattingen te verbinden met de acceptatie van individuele keuzes, het handhaven van een overstijgend besef van onderlinge verbondenheid en de bescherming van democratie en rechtsstaat.

De functie van de wet

De wet moet daar de uitdrukking van zijn. Het is daarmee van groot belang dat de wetgever - dat wil zeggen: regering én Staten-Generaal - zijn functie goed uitoefent. En het is daarmee van groot belang dat de wet zijn functie behoudt: normeren, regels vast stellen. In het jaarverslag over 2018 heeft de Raad van State die belangen verwoord onder de titel ‘de waarde van de wet en van het wetgevingsproces’.  Daarin betoogt de Raad dat de wet ervoor moet zorgen dat de belangrijkste rechten en plichten van burgers en de opdrachten van de overheid duidelijk geformuleerd zijn. De wet moet burgers immers houvast bieden. Dat is belangrijk, zeker in een snel veranderende samenleving. De wetgever heeft, zo benadrukt de Raad van State, een zelfstandige rol in de afweging van het algemeen belang.

Terug naar het begin. Net zo min als de rechtsstaat in Nederland een rustig bezit is, is deze dat in andere landen. Maar het feit dat van Hong Kong tot Malta, van Santiago tot Boedapest burgers hun eigen Malieveld opzoeken, om te protesteren als corruptie de democratie en rechtsstaat aantast, biedt hoop. Het is ten diepste een gevoel van ieder mens, waar ter wereld ook, dat publieke gerechtigheid voorwaardelijk is voor het goede leven.

Richard van Zwol is lid (Staatsraad) van de Afdeling advisering van de Raad van State, en daarnaast voorzitter van het bestuur van het Wetenschappelijk Instituut voor het CDA.

Het Goede Leven Word abonnee van Het Goede Leven

  • Onbeperkt toegang
  • Gratis deelname 1 evenement
  • Wekelijkse nieuwsbrief