Een bijzondere jaarwisseling 75 jaar geleden

In 1944/1945 trokken duizenden evacuees van zuid naar noord. Katholiek en protestant botsten soms, maar kregen ook respect voor elkaar.

De hongerwinter dreef mensen uit de grote steden (op de foto Amsterdam) naar het noorden van Nederland. Foto: ANP
De hongerwinter dreef mensen uit de grote steden (op de foto Amsterdam) naar het noorden van Nederland. Foto: ANP
Duizenden evacuees uit Limburg, maar ook uit Brabant en Gelderland (Arnhem en omstreken), moesten in de winter van 1944/1945 hun vertrouwde omgeving verlaten en gedwongen vertrekken naar veiliger oorden. Met niets meer dan zij op hun rug konden meedragen. De herinneringen van Limburgse pastoors en kapelaans die met hun parochianen werden geëvacueerd naar het hoge noorden, zijn opgetekend in een boekje dat ik onlangs kreeg.

Midden- en Noord-Limburg lag, met de delen oostelijk van de Maas, in het frontgebied. De inwoners van Roermond en omgeving maakten een ellendige treinreis mee via Duitsland. Midden in de nacht werden zij afgezet in Buitenpost om in de ochtend met boerenwagens naar Kollum te worden gebracht. Door de sneeuw en in barre kou. De voorbeeldige opvang, vol liefde en zorgzaamheid heeft op de Limburgers grote indruk gemaakt. Dat is men tot op de dag van vandaag niet vergeten.

De evacuees, maar ook de gastgevers moesten kerstmis en de jaarwisseling vieren in buitengewone omstandigheden. Dat is nu vijfenzeventig jaar geleden. Vaak mochten de katholieken uit het zuiden gebruik maken van de protestantse kerk. Maar niet elke dominee of kerkenraad was zo gastvrij en ruimdenkend. Er moest soms uitgeweken worden naar het dorpscafé of naar een schoolgebouw van een tolerante hoofdonderwijzer.

Hoe moeilijk de omstandigheden ook waren, mensen voelden zich vooral op hun gemak binnen hun eigen vertrouwde kleine wereld. Maar de wereldbrand waarvoor men op de vlucht was verstoorde die. Mensen en gemeenschappen moesten uit hun ‘bubbel’ heen breken. De culturele verschillen tussen de gastgevers en de evacuees waren groot. Zo ook de vooroordelen. Dat veroorzaakte spanningen. Niet alleen tussen de Friezen en de zuiderlingen. Ook tussen de evacuees onderling. Veel pastoors klaagden over de moeite die zij hadden met de gemengde bevolking uit de grote stad (Arnhem) die zich onderscheidde van de katholieken van het platteland. 

Het boekje met herinneringen van pastoors en kapelaans aan de evacuatietijd in Dokkum.

Wat opvalt in alle verhalen is dat nooit over ‘vluchtelingen’ wordt gesproken, maar steeds over ‘evacuees’ of gasten. Maar de gasten voelden zich wel degelijk verbannen naar een ver oord. Het klikt vaak wel tussen de noordelingen en zuiderlingen. Maar niet altijd: “Zoo nu en dan werd het wel eens merkbaar, dat in de Limburgers en de Friezen twee uitersten elkaar raakten. En soms bleven de moeilijkheden niet uit. Aan wie was de schuld? Het heeft weinig nut, dat uit te meten. De Friezen waren menschen zooals ook de Limburgers het waren. De uitnemende tact der voorzitters bracht gewoonlijk spoedig een oplossing.” 

Van wezenlijk belang was de rol van de leidinggevenden, zowel van katholieke als van protestante zijde. De samenwerking tussen dominees en pastoors ging doorgaans zoals dat passend is bij goede herders. Al verbaasden de Limburgers over iets onbegrijpelijks als de richtingenstrijd tussen gereformeerden en de vrijzinnigen: “allemaal protestanten, waarvan toch de ene partij de andere niet kon luchten of zien.”

Voor veel evacuees is de periode rond de jaarwisseling van 1944/45 een beproeving geweest. Een van de pastoors bekeek het vooral van de positieve kant. “Maar de evacuatie heeft ook zijn goede zijde gehad. Mensen van verschillend inzicht hebben elkaar leren kennen en waarderen. Er zijn ook veel botsingen geweest, er schuilen fouten aan beide kanten, maar ook veel vooroordelen zijn weggenomen en met vreugde en dankbaarheid wil ik steeds terugdenken aan mijn mooie tijd daar doorgebracht.”

Herman Kaiser is voormalig burgemeester van Arnhem en was van 2003 tot 2013 voorzitter van het Christelijk-Sociaal Congres. Hij is belijdend katholiek.

Het Goede Leven Word abonnee van Het Goede Leven

  • Onbeperkt toegang
  • Gratis deelname 1 evenement
  • Wekelijkse nieuwsbrief