‘Beoordeel Kuyper niet op zijn volgelingen’

Abraham Kuyper stak op allerlei vlak boven anderen uit. Oók boven hedendaagse politici, zegt historicus George Harinck.
George Harinck: 'Kuyper zou in onze tijd wel degelijk een kans hebben.'
George Harinck: 'Kuyper zou in onze tijd wel degelijk een kans hebben.'
Een liberale staat en een liberale economie in een tijd van grote veranderingen in de samenleving. Het is een omschrijving onze tijd, maar ook van die van Abraham Kuyper. En zo spannend als die tijd was, is Kuyper ook. Inclusiviteit, ruimte voor de islam, eigen keuzes maken, allemaal Kuyper. Historicus George Harinck spreekt over hem in een bijeenkomst van Het Goede Leven op - waar anders - de Vrije Universiteit in Amsterdam. ,,Kuyper is nooit saai.”

Kuyper, de man van de ARP, De Standaard, de VU en wat al niet meer. Abraham de Geweldige kreeg van alles voor elkaar, maar was veel meer dan een politicus. In 2020 wordt zijn honderdste sterfjaar herdacht.

Lange tijd had hij voor menigeen afgedaan, Abraham Kuyper. Hij was de man van die verfoeide verzuiling, van de steile gereformeerden die de samenleving wilden domineren. Maar het tij is aan het keren. Want hij had toch best interessante ideeën, vinden ze inmiddels zelfs in de Verenigde Staten, waar hij populair is onder linkse christenen. En wat Nederland betreft, er is een aantal overeenkomsten aan te wijzen tussen zijn tijd en de onze, want de liberale samenleving is terug.

Kuyper was in zijn tijd een ‘sterke leider’. Vandaag de dag vinden we dat gevaarlijk. Harinck: ,,Ook in Kuypers tijd was de ‘sterke leider’ al omstreden. Bavinck schreef ooit – met andere vooraanstaande partijgenoten - dat de ARP ‘geen eenhoofdig leiderschap zou moeten hebben’. Dat was duidelijk tegen de almacht van Kuyper gericht. Aan de andere kant, Kuyper stak werkelijk overal bovenuit. Hij was een uitmuntend predikant, een topjournalist en de belangrijkste theoloog van zijn tijd. Hij was te bijzonder om niet zo’n positie in te nemen.”

Kuyper was een echte staatsman. Hebben we nu politici van dat kaliber?
,,Nee, ik zie ze niet. Rutte beroemt zich er zelfs op dat hij geen visie heeft. Dat kun je Kuyper niet verwijten. Toen hij Ons program schreef in 1879 stond daar in waar hij veertig jaar voor zou staan. Hij was ook de eerste die zo’n omvattend partijprogram schreef. Ik zie trouwens in heel Europa geen politicus die met hem te vergelijken is. Kuyper zou ook in onze tijd wel degelijk een kans hebben.”

Kunstenaar
De fascinatie van Harinck voor Kuyper (1837-1920) begint in zijn studententijd, als hij in 1985 in het Historisch Documentatiecentrum van de VU de familiefoto’s van Kuyper ordent. ,,Ik heb eigenlijk meer affiniteit met zijn tijdgenoot en tegenhanger Herman Bavinck, maar Kuyper is toch een interessantere man. Hij past ook niet bij het algemene gevoel dat je vaak bij gereformeerden hebt: stijf en streng, leerstellig. Kuyper is eerder een kunstenaar. Hij is breed geïnteresseerd, beweegt zich gemakkelijk in andere kringen dan de zijne, bemoeit zich overal mee en heeft overal een mening over. Beoordeel hem niet op zijn volgelingen, Kuyperianen zijn veel minder breed dan Kuyper.”

Gereformeerden uit die tijd waren veel meer naar binnen gericht dan hun grote roerganger. ,,Kuyper was altijd met andersdenkenden bezig. Hij was heel nieuwsgierig en had op alles een eigen kijk. Je kunt veel over hem zeggen, maar hij was nooit saai.”

Frame
Kampioen van de ‘kleine luyden’, wordt Kuyper genoemd. Dat is een knap frame, vindt Harinck, maar ook zwaar overdreven. ,,In 1913 zegt hij hen een stem te hebben gegeven, maar dat is op zijn minst eenzijdig. De gereformeerden waren vooral middenstanders, meer dan arbeiders. Actief waren ze al voor Kuyper opkwam. Het is wel zo dat ze gaandeweg meer aanzien kregen in de maatschappij, ze kregen topposities, en dat was in 1879 niet te voorzien. Kuyper heeft met zijn organisatiedrift die weg wel bereid.”

Was Kuyper een vernieuwer in zijn tijd?
,,In een aantal opzichten zeker. Kuyper stond een pluriforme samenleving voor en dat was een nieuw idee. Hij was ook voor het algemeen kiesrecht, al wilde hij dat invullen als kiesrecht per gezin. Kuyper had een organische kijk op de samenleving, het gezin was volgens hem de kleinste maatschappelijk eenheid en die moest stemrecht krijgen, via de man als hoofd van dat gezin. Deze opvatting van het gezin was overigens niet nieuw, zo dachten de meeste mensen. Consequentie was wel dat als een man overleed, zijn vrouw hoofd van het gezin werd. Zij mocht dan stemmen.’’

,,Ook wat theologie betreft was Kuyper een vernieuwer. Zijn theologie was niet alleen bestemd voor in de kerk maar voor de hele samenleving. Niet alleen voor christenen maar voor iedereen. Dat was zijn leer van de Gemeene Gratie, de algemene genade van God voor iedereen, waardoor goed samenleven mogelijk was. Die had ook gevolgen voor zijn politieke overtuiging: hij had geen moeite met de maatschappelijke en politieke participatie van mensen die een andere overtuiging waren toegedaan en regeerde met de vroegere tegenstanders, de katholieken.”

Ruimte voor minderheden, ook voor de islam?
,,Nederlandse politici kwamen in aanraking met de islam via voormalig Nederlands-Indië, waar het overgrote deel van de bevolking moslim was. De algemene idee was dat door verheffing van het volk Indië moest worden opgestoten in de vaart der volkeren. Maar hoe? De adviseur van de regering Snouck Hurgronje meende dat liberaal onderwijs het middel was om de islam te neutraliseren en de Indonesiërs te moderniseren. Kuyper vond dat een oppervlakkige visie. Religie zit in het hart van de mensen, meende hij. Dat krijg je er alleen uit door er een andere religie voor in de plaats te brengen: christelijk onderwijs dus, en zending.”

Abraham Kuyper.
In de tijd van Kuyper was de islam aan het ontwaken, vertelt Harinck. Het Ottomaanse Rijk stortte ineen, en de westerse wereld drong diep door in de islamitische landen. Islamitische machthebbers begonnen zich te beroepen op de islam als samenbindende factor om hun tanende macht te behouden. Tijdens zijn reis om de Middellandse Zee is hij de islam beter gaan begrijpen. Was hij in het begin nog tamelijk waarderend, later zag hij ook de gevaren. ‘Onderhoud het christendom’, waarschuwde hij, ‘anders komt de islam’. ,,Een echo konden we horen bij Angela Merkel die op de onrust in eigen land over de islam zei: ‘Als je je daar zorgen over maakt, ga zelf dan weer naar de kerk’. 

Hoeveel invloed had Kuyper in zijn eigen tijd?
,,Heel lang is hij een man van de oppositie geweest, in de Tweede Kamer en in de krant. Hij was bijna onaantastbaar, kritiek uit eigen kring was haast niet mogelijk. Zijn invloed is bijna niet te onderschatten, hij heeft de structuur van de samenleving veranderd. Thorbecke bouwde met zijn Grondwet het huis, Kuyper heeft het op een andere manier ingericht. Thorbecke vond dat religies achter de voordeur hoorden, het publieke domein diende liberaal te zijn. Kuyper stelde daar tegenover: de burgers moeten vrij zijn, ook in het publieke domein, om hun eigen keuzes maken. Hij keek daarmee verder dan zijn eigen overtuiging: het was niet zijn doel dat iedereen gereformeerd werd. Mensen moesten actief zijn in de samenleving vanuit hun eigen overtuiging. De verzuiling werd vervolgens de manier om mensen bij de publieke zaak te betrekken. Hij vond dat ook joden, katholieken en socialisten zich publiek moesten organiseren. Om het in termen van nu te zeggen: Kuyper was voor een inclusieve samenleving.”

De verzuiling is definitief voorbij.
,,Ja, we zijn in zekere zin weer terug bij het oude liberale model van de 19de eeuw, zowel politiek als economisch. Opnieuw willen liberale politici religie en levensovertuiging uit het publieke domein weren, het gaat om de redelijkheid. Kuyper was dan ook niet per se voor een kleine overheid. Integendeel, de vrijheid van onderwijs van 1917 bijvoorbeeld gaf de overheid meer invloed. Christelijke scholen waren er al voordat Kuyper de politieke arena betrad. Door de financiële gelijkstelling kreeg de overheid daar zelfs meer vat op, doordat ze regels kon stellen. Aan de behuizing bijvoorbeeld, en het aantal leerlingen in een klas. Ook in economisch opzicht had de overheid een rol, vond Kuyper. De overheid moest bemiddelen en faciliteren, en ook als het om sociale vragen ging, had de overheid een actieve rol.”

Kuyper had uitgesproken ideeën over mannen en vrouwen, en hun rol in de samenleving. 
,,Zijn houding is ambivalent. Allereerst heeft hij een boek over vrouwen in de bijbel geschreven, dat deed geen theoloog in zijn tijd. En hij zei eens: ‘De achilleshiel van de islam is de positie van de vrouw’. Maar zijn dochter Henriette waarschuwt hij ‘zich niet te masculien te gedragen’. Kuyper vindt dat mannen een publieke rol moeten vervullen, en dat vrouwen zich moeten richten op het gezin en op het doorgeven van de moraal. Tegelijkertijd is hij er niet op tegen dat een vrouw een bedrijf leidt, en dat kwam natuurlijk voor, al was het maar wanneer een weduwe de zaak van haar overleden man voortzette. Tegelijkertijd hield Kuyper strak vast aan stereotyperingen: mannen waren krachtig, vrouwen zwak en emotioneel.”

Kuyper heeft de emancipatie van gereformeerde vrouwen wel degelijk tegengehouden, meent Harinck. Dat is onder andere te zien aan het feit dat pas in de jaren zestig de eerste vrouwelijke Tweede Kamerleden voor de ARP aantraden. ,,Als Herman Bavinck was gevolgd, waren ARP-vrouwen veel eerder in de Kamer gekomen. Kuyper had zeker gereformeerde vrouwelijke critici, zoals Fenna Diemer-Lindeboom en haar zus Lucie Bremmer-Lindeboom. Maar hun invloed reikte aanvankelijk niet ver genoeg.”

Kuyper heeft enorm veel geschreven. Wat is nu nog de moeite waard?
“Dat zijn de Stone-lezingen die hij hield in de Verenigde Staten, en zijn idee van de Gemeene Gratie, die juist in de VS nu zo populair wordt. De VS zit in de fase waar Nederland in de 19de eeuw zat, die van de secularisering. Vooral linkse christenen waarderen zijn ideeën van een plurale, inclusieve samenleving.”

Het Goede Leven Word abonnee van Het Goede Leven

  • Onbeperkt toegang
  • Gratis deelname 1 evenement
  • Wekelijkse nieuwsbrief