De anti-kerst-Jezus

Onze manier van Kerstfeest vieren past niet zo goed bij Jezus zelf, vindt de Japanse schrijver Shusaku Endo.
De Jezus van Endo is geen schattig kindje in een kribbe, maar een hoogst verontrustende Jezus. Foto: ANP
De Jezus van Endo is geen schattig kindje in een kribbe, maar een hoogst verontrustende Jezus. Foto: ANP
Als je wilt weten wie Jezus is, schotelt de Japanse schrijver Shusaku Endo je geen schattig baby’tje in de kribbe voor. De Jezus van Endo schuurt en knarst, hij confronteert je met je lelijke zelf. Zijn boek Het schandaal is nu opnieuw in het Nederlands vertaald.

De lichtjes hangen weer in de stad. Ze hangen er elk jaar en dat is geruststellend. De eind-decemberfeesten hebben een hoog gehalte aan traditie. De aangename vertrouwde deken van vaste gebruiken die jaar op jaar hetzelfde blijven, buiten- en binnenshuis. In de donkerste dagen van het jaar de kaarsen aan, kerstboom in de kamer, radio afgestemd op de Top 2000. Als het even wil, met de familie bij elkaar komen. Het liefst zouden we er niets aan veranderen. Het is een algemeen gedeeld gevoel, je hoeft er niet kerkelijk voor te zijn: heel Nederland doet aan Kerst.

Totaal nieuw

Toch is die nadruk op traditie, herhaling, altijd hetzelfde eigenlijk nogal vreemd. Wat christenen met Kerst vieren, is immers het totaal nieuwe. Een nieuwe wending in de geschiedenis. Niets blijft zoals het was. Er is een kind geboren. En iedere ouder weet dat niets hetzelfde blijft als je een kind krijgt. 

Veel bijbelverhalen gaan over dingen die veranderen, over een verandering in de loop van de geschiedenis die altijd het gevolg is van wat bijzondere mensen denken en doen. 
En vaak begint zo’n bijbelverhaal dan met te vertellen over de geboorte van zo’n persoon. Daar kon je al aan zien, vertelt men, dat er grote dingen zouden gaan gebeuren. Zo gaat het verhaal dat Johan Cruijff al in de wieg tegen een bal aan trapte. 

In kerstverhaal vertelt van de baby Jezus, voor wie de hemelse engelen zongen en kraambezoek kreeg van drie koningen. Talloos zijn de zoetsappige afbeeldingen van deze stralende baby met de os en de ezel, de engelen, de herders en de wijzen. Hij is naadloos gaan horen bij onze cadeaus en de chocolademelk met slagroom. 

Niet zoetsappig

Daar stelt de Japanse schrijver Shusaku Endo (1923-1996) een andere Jezus tegenover. Een hoogst verontrustende Jezus. In het onlangs opnieuw in het Nederlands uitgebrachte Het Schandaal spaart Endo zichzelf niet. De roman is sterk autobiografisch. 

Hoofdpersoon Suguro is een gevierd schrijver aan het eind van zijn succesvolle carrière. Aan het begin van de roman zit hij bij zijn huisarts. Hij is zijn hele leven lang al ziekelijk en staat onder voortdurende controle. Geconfronteerd met zijn ouderdom en afnemende gezondheid maakt hij de balans op. Die valt niet gunstig uit. 

Tijdens een dankrede voor een prestigieuze literaire prijs die hij in de wacht heeft gesleept, ziet hij iemand in het publiek die sprekend op hem lijkt. Deze dubbelganger lacht hem uit. Vanaf dat moment stalkt de dubbelganger de schrijver. Overal duiken zijn sporen op. 

Omgekeerd doet ook Suguro veel moeite om zijn dubbelganger te ontmaskeren. En zijn goede naam staat op het spel, want een journalist van de boulevardpers, Kobori, gaat intussen zijn gangen na. 

Suguro’s dubbelganger wordt gespot in het red light district van Tokio en laat zich in met obsceniteiten waarvan Suguro alleen maar stiekem durft dromen. Er is sm-seks en een betrokkenheid bij een bijna-verkrachting van een minderjarig meisje. Zijn portret hangt op een tentoonstelling in een galerie, met de vileine uitdrukking van een moordenaar. 

Afgrond

Ook thuis is Suguro niet gevrijwaard van achtervolging. Als hij zich ’s avonds aan het schrijfwerk zet, gaat de telefoon. Als hij opneemt, wordt er aan de andere kant gezwegen. 
Aanvankelijk drijft zijn nieuwsgierigheid, niet in de laatste plaats als schrijver, Suguro naar de donkere krochten van de stad en het bestaan. Maar allengs gaat zijn fascinatie over in participatie. Het perverse verlangen om mee te doen in een combinatie van pijniging en lust zuigt hem, de ordentelijke, katholieke, prijswinnende schrijver, de afgrond in. 

Suguro ervaart aan den lijve hoe weinig hij lijkt op de onberispelijke, gevierde auteur waarvoor het publiek hem houdt. De auteur die bij een signeersessie een fan ontmoet die zo geïnspireerd is door zijn boeken dat hij zich wil laten dopen. Hij wordt bijna misselijk bij de gedachte dat zijn boeken iemand zouden kunnen bekeren. 

Suguro voelt zich een verrader. Het verlangen naar destructie, dat zo lang achter zijn façade als onberispelijke christen verscholen was, manifesteert zich. ‘Wat lange tijd verborgen had gezeten, vertoonde in de hoedanigheid van ouderdom zijn ware gezicht, aangewakkerd door de wind die aanwoei uit de dood’. 

Verraad aan jezelf

In de korte verhalen en de romans van Endo is het thema steeds verraad. Verraad plegen is ontrouw zijn, zondigen. Zonde is bij Endo niet zozeer een overtreding van een verbod, als wel: de fout maken die je niet wilt maken. 

In Japan is het favoriete Endo-verhaal ‘Moeders’  (uit Stained Glass Elegies, een bundel die jammer genoeg alleen in het Engels verkrijgbaar is). Daar is de hoofdpersoon een jongeman, die met een vriend pornofilms aan het kijken is op het moment dat zijn zieke, depressieve, moeder sterft. De priester, die de deur opendoet wanneer hij thuis komt, kijkt hem verwijtend aan. De ik-figuur voelt zich schuldig en ellendig. Pas jaren later beseft hij dat zijn moeder hem zwijgend vergeven zou hebben. Zoals ze altijd deed. 

In ‘Shadows’ (uit The Final Martyrs, eveneens een bundel die snakt naar vertaling) komt de ik-figuur de priester weer tegen en dan blijkt dat de priester getrouwd is. De verteller voelt zich daardoor grondeloos verraden, terwijl je als lezer beseft dat de ik figuur tot iets soortgelijks in staat is.

Shusaku Endo. Foto: Uitgeverij Mozaiek


Op een indirecte manier spreekt Endo de lezer aan: wanneer gebeurde het jou? Wanneer heb jij verraden, ben jij verraden? Kun je compassie hebben? Maar dat is beslist geen doel op zich. Evenmin als een missionaris is Endo een moralist. 

Het gaat in dit boek om het proces dat Suguro’s doodsangst en fascinatie voor destructief seksueel verlangen onthult. Boeiend is dat dit zelfonderzoek in gang wordt gezet door het naderend einde van Suguro’s schrijverschap. Hij wil de ervaringen van mislukking, lafheid en wroeging in eerlijke kwetsbaarheid beschrijven. 

Pijn en genot

Endo is overigens de eerste om te bekennen dat deze literaire drang tot weten hem een soort genotvolle opwinding bezorgt. Een opwinding die misschien niet eens zo veel verschilt van die van zijn gids in deze wereld, waar pijn en genot onlosmakelijk samengaan, de ambigue mevrouw Naruse. Zij is een gewaardeerd vrijwilliger in een kinderziekenhuis, waar ze patiëntjes voorleest. Tegelijkertijd geniet ze ervan om zo dicht mogelijk in de buurt te zijn van een flat waarvan ze weet dat daar iemand zelfmoord aan het plegen is. 

In een brief aan Suguro vertelt mevrouw Naruse dat haar man, een gerespecteerd hoogleraar, in de oorlog medeplichtig was aan een massamoord en hoe het haar opwindt om, als ze seks met hem heeft, zich voor te stellen hoe vrouwen en kinderen in de oorlog levend werden verbrand. 

Steen des aanstoots

In het evangelie wordt Jezus het skandalon genoemd, ‘de steen des aanstoots’. ‘Jezus, een van Geest vervulde mens, het gelaat van God dat ons aanziet en verontrust’, staat in de remonstrantse geloofsbelijdenis van 2006. Endo’s Jezus is meer een Paas-Jezus dan een Kerst-Jezus. Een Jezus die je uitdaagt om het verraad van jezelf en aan de ander onder ogen te zien en aan te laten pakken. 

Uiteindelijk komt het tot een confrontatie tussen Suguro en zijn dubbelganger. Als lezer besef je dat er een worsteling plaatsvindt, ergens in de lange nacht. Het gevecht doet sterk denken aan de worsteling van Jacob bij een grensrivier, met een tegenstander die een engel is, of God zelf, of Jacobs dubbelganger? En net als Jacob loopt Suguro een kwetsuur op. Hij verliest voor altijd zijn onschuld. 

Executie

Aan het eind van het boek zit hij in een kerk. Zijn oog valt op één van de kruiswegstaties. ‘Een man die zelf de kracht niet had zich te verzetten, sleepte zijn bebloede benen voort. Een menigte die hem hoonde toen hij naar het veld van executie ging, stenen wierp en genoot van zijn lijden: tot op heden had Suguro nooit nagedacht over die meute op zich. Toch, als hij daar toen had gestaan, had hij beslist niet met zekerheid kunnen zeggen dat hij er geen genoegen in had geschept om stenen naar de man te gooien en hem te zien lijden.’ 

Het is rond Pasen en het licht breekt door. Suguro voelt zich ondanks alles in dat licht geplaatst, het licht van de lantaarn en van de sneeuw. Hij droomt dat hij opnieuw geboren wordt. Maar voor je als lezer opgelucht kunt opademen, rinkelt de telefoon. 

Dr. Sigrid Coenradie (1961) is remonstrants predikant in Eindhoven. Ze promoveerde in 2016 op het literaire werk van Shusaku Endo.
Shusaku Endo, Het Schandaal, uitgeverij Mozaiek, € 19,99.

Het Goede Leven Word abonnee van Het Goede Leven

  • Onbeperkt toegang
  • Gratis deelname 1 evenement
  • Wekelijkse nieuwsbrief