Nieuwe donorwet overschat de zelfredzaamheid van kwetsbaren

December is de geefmaand, maar het echte doneren begint in juli 2020.
In de decembermaand doneren Nederlanders traditiegetrouw meer dan in andere maanden. In 2020 komt daar verandering in. In juli 2020 wordt er in potentie door veel mensen meer gedoneerd dan in december. In juli 2020 wordt namelijk de nieuwe donorwet van kracht.

Sommige mensen denken dat deze nieuwe wet er is om het doneren van organen mogelijk te maken. Dat is het niet. Doneren kan al. Je kunt je wensen al vastleggen in een donorregister. De nieuwe wet gaat over de vraag hoe ver de overheid mag gaan om orgaandonatie te bevorderen. Op dat gebied zorgt de nieuwe wet voor ingrijpende veranderingen. 

Nieuwe donorwet

In de huidige situatie moet je jezelf expliciet aanmelden als je wel donor wilt zijn. Dat gaat dus veranderen. Met de nieuwe wet gaat de overheid ervan uit dat je donor wilt zijn én dat je je organen ter beschikking van de wetenschap wilt stellen. Wie dat niet wil, moet dat zelf in het donorregister aangeven. De nieuwe wet gaat uit van: ‘wie zwijgt stemt toe’. Dat is principieel een ingrijpende verandering. 

Natuurlijk is het mooi als je een leven kunt redden of kunt bijdragen aan verbetering van de kwaliteit van leven van een patiënt. Ook het bevorderen van meer registraties is mooi. Voor de overheid en ook voor de naasten is het belangrijk om te weten wat iemand die plotseling overlijdt, zou hebben gewild. 

Verschillende perspectieven

Er zijn verschillende perspectieven om naar deze nieuwe wet te kijken. Vanuit de christelijke traditie wordt verschillend over orgaandonatie gedacht. Sommigen zien het als een daad van naastenliefde, solidariteit of zelfs als een morele plicht. Zij refereren bijvoorbeeld aan de bijbeltekst ‘Wat ge voor de minste der mijnen hebt gedaan, hebt ge voor mij gedaan’ (Mattheüs 25:40). Voor anderen staat donatie op gespannen voet met de integriteit van het lichaam en met visies omtrent sterven en dood.

Ook is er genoeg te zeggen over deze nieuwe wet vanuit het perspectief van patiënten, artsen, de grondwet, de naasten, de effectiviteit, ethiek, religie. Ik kies ervoor in dit artikel alleen in te gaan op de gevolgen van de nieuwe donorwet voor zwakkeren in de samenleving. Beschermen van de zwakken is immers een belangrijke taak van de overheid, dus ook van wetgeving. En juist als het gaat om de meest kwetsbare mensen, knelt de nieuwe donorwet flink. Dezelfde tekst uit het Mattheüsevangelie: ‘Wat ge voor de minste der mijnen hebt gedaan, hebt ge voor mij gedaan’, is hier juist van toepassing om de zwakkeren bescherming te bieden. 

Alle mensen boven de achttien jaar krijgen een brief van de overheid met het verzoek hun wensen kenbaar te maken. Iedereen die zichzelf niet actief registreert, wordt door de overheid in het register ingeschreven als ‘ik heb geen bezwaar’. Dat betekent dat hij/zij donor is en dat zijn/haar organen gebruikt mogen worden voor wetenschappelijk onderzoek. De kans is groot dat daarmee vooral de ‘winst’ gehaald wordt bij de meest kwetsbaren in de samenleving. Of zij daadwerkelijk geen bezwaar hebben, is de vraag. 

Kwetsbare groepen

Zo kunnen wilsonbekwamen volgens de huidige wet géén donor worden. Met de nieuwe wet wel. Alleen een wettelijke vertegenwoordiger heeft daar eventueel nog iets over te zeggen. Maar lang niet alle wilsonbekwamen hébben een wettelijke vertegenwoordiger. 

Daarnaast zijn er in Nederland op dit moment ruim 2,5 miljoen niet- en laaggeletterden. Dit aantal groeit de laatste jaren! Deze mensen zullen de brief van de overheid niet begrijpen. Als zij hun wensen niet kenbaar maken, registreert de overheid hen automatisch als donor. 

Ook de mensen die niet in de basisregistratie voorkomen, zullen door de overheid als donor geregistreerd worden. In Nederland gaat het om zo’n 500.000 mensen. Zij krijgen geen brief omdat van hen geen adres bekend is. 

Tot slot zijn er ook steeds meer mensen zonder ‘doen-vermogen’. Dat zijn mensen die misschien wel kunnen lezen en schrijven, maar het niet goed georganiseerd krijgen om alles te doen wat van hen gevraagd wordt. Als zij niet reageren, worden ook zij als donor ingeschreven. 

Overschatte zelfredzaamheid

Onderzoek laat zien dat de overheid de zelfredzaamheid van mensen vaak overschat. Lang niet iedereen blijkt in staat tot zelfregie. Ook als je moeilijk met de computer overweg kunt, zal het bewerken van je registratie lastig zijn. 

Er zijn geen garanties dat het doel om meer donoren te verwezenlijken, daadwerkelijk zal gaan worden gehaald. Er zijn wél garanties dat met de nieuwe donorwet een kwetsbare groep Nederlanders in juli 2020 gaat doneren. In mijn ogen mogen we daar – indachtig de evangelist Mattheüs – niet blij mee zijn. Bij deze wet heiligt het doel het middel niet.

Maria Martens is voormalige Eerste Kamerlid voor het CDA en betrokken bij VKMO, een netwerk van katholieke organisaties.




Het Goede Leven Word abonnee van Het Goede Leven

  • Onbeperkt toegang
  • Gratis deelname 1 evenement
  • Wekelijkse nieuwsbrief