Onzichtbare krachten in de economie

Economie wordt maar voor een deel bepaald door marktwerking. Luigino Bruni vraagt aandacht voor de ‘onzichtbare krachten’.
Luigino Bruni: 'Het is de gratuïteit die van een klant, collega of leverancier een persoon met een naam maakt.' Foto: Roy Lazet
Luigino Bruni: 'Het is de gratuïteit die van een klant, collega of leverancier een persoon met een naam maakt.' Foto: Roy Lazet
Competitie en marktwerking zijn maar een deel van de economische werkelijkheid, betoogt de Italiaanse econoom Luigino Bruni. Hij vraagt in een lezing op 17 december 2019 aandacht voor ‘gratuïteit’ als vergeten kracht in de economie.

In de intermenselijke interactie die economie is, speelt ook altijd belangeloosheid een rol, vindt Bruni. De Italiaanse econoom en filosoof is gasthoogleraar aan Tilburg University namens de stichting Thomas Moore. Hij heeft de afgelopen jaren internationaal naam gemaakt als oorspronkelijk denker van een economie in dienst van de mens en de gemeenschap. Hij gebruikt daarvoor termen als ‘civiele economie’ en ‘economie van gemeenschap’

Intrinsieke motivatie

Intrinsieke motivatie in bedrijf en economie speelt een sterke rol in het denken van Bruni. Hij ziet de markt in de eerste plaats als ontmoeten en het bedrijf als gemeenschap. Daarnaast onderzoekt hij de betekenis van economische noties uit de Bijbel voor onze tijd en samenleving. ,,De Bijbel heeft altijd veel literatuur, kunst, vaak ook het recht, de sociale verhoudingen en de politiek geïnspireerd. De moderne economie heeft zich er echter nooit door laten inspireren. Een reden voor deze afwezigheid is de keuze die de economische wetenschap aan het einde van de negentiende eeuw heeft gemaakt voor cijfers in plaats van woorden. Als het waar is dat het lezen van de Bijbel de economie kan verrijken, is het ook waar dat de economische vraagstukken van onze tijd deze oude teksten dingen kan laten zeggen die zij nog niet eerder heeft geopenbaard.”

Met ‘gratuïteit’ verwijst Bruni naar de verborgen, intermenselijke kracht die in de economie aan het werk is en zonder welke heel het economisch systeem acuut tot stilstand zou komen. ,,Mensen zijn niet enkel calculerende wezens die altijd uit zijn op maximaal voordeel voro zichzelf. En werknemers zijn niet tot luiheid geneigde productiefactoren die zich alleen maar inzetten als zij de juiste prikkels krijgen. Mensen willen hun werk met passie doen, mooie producten afleveren en betrokken zorg verlenen. Dat is niet in contracten af te dwingen, maar moet op de erste plaats vanuit intrinsieke motivatie komen. Niemand wil leven in een wereld waar mensen alleen maar contractuele verplichtingen nakomen. Het is de gratuïteit die van een klant, collega of leverancier een persoon met een naam maakt.”

Geschenk

Over zichzelf zei Bruni in dat verband tijdens een lezing op het Christelijk Sociaal congres in 2016: ,,Mijn universiteit kan professor Bruni inkopen, maar niet Luigino. Niet mijn enthousiasme, niet de vreugde die ik ervaar als ik werk met studenten en die ik aan hen doorgeef. Luigino is een geschenk.”

Bruni verwees in die lezing naar de wijsheid van twee ‘kringen’ waarvan geleerd kan worden: kloostergemeenschappen en de vrouwenwereld ronde de geboorte. Hoe monniken en nonnen ‘baden en werkten’ en hoe vrouwen samenwerkten in dienst van het leven – de ‘wijsheid van handen’ - is in onze tijd afwezig in het mannelijke paradigma van het ondernemen. 

Pre-economische deugden

Er is volgens Bruni behoefte aan ‘humanistische managers’ die kijken en luisteren. Zij investeren in relaties en creëren ‘relationele goederen’. Kerken zouden in economisch onderwijs moeten investeren. En faculteiten economie zouden beeldende kunst, literatuur, filosofie en spiritualiteit in hun curriculum moeten opnemen. De grootste uitdaging voor ondernemingen is om zachtheid, nederigheid, barmhartigheid, gulheid, gastvrijheid – kortom 'pre-economische deugden' – te integreren in hun processen. 

‘Economische deugden’ zijn gebaseerd op onkwetsbaarheid en immuniteit. Wie zich kwetsbaar toont, is een loser. Maar: zonder kwetsbaarheid is er geen hoop voor compleet menselijk zakendoen. De economische deugden hebben verzachting, ‘vermenselijking’ door niet-economische deugden nodig, betoogt Bruni.

Luigino Bruni houdt op 17 december 2019 een (Engelstalige) lezing op Landgoed Zonheuvel in Doorn. De lezing (14.00-16.30) wordt georganiseerd door de stichtingen Thomas More, IMO en SBI onder de vlag van de stichting Christelijk Sociaal Congres.

Het Goede Leven Word abonnee van Het Goede Leven

  • Onbeperkt toegang
  • Gratis deelname 1 evenement
  • Wekelijkse nieuwsbrief