Onthaasten op de tandem

Besturen of bestuurd worden? Een goed gemeentebestuurder staat open voor beide.
Inwoners van de gemeente Lopik stappen bij burgemeester Laurens de Graaf voorop de tandem. Foto: Gemeente Lopik
Inwoners van de gemeente Lopik stappen bij burgemeester Laurens de Graaf voorop de tandem. Foto: Gemeente Lopik
Besturen of bestuurd worden? Dat is wellicht niet de eerste associatie die u krijgt als u op een tandem rijdt. Voor mij staat de tandem symbool voor samen. Maar het gaat ook over vragen zoals: wie zit er eigenlijk voorop en wie achterop? Vertaald naar het gemeentebestuur: zit de lokale gemeenschap voorop of de gemeente? Wie brengt de boel in beweging en wie trapt er op de rem als het allemaal te snel gaat? Wie trekt er eigenlijk aan de bel als het dreigt mis te gaan? Wanneer gaan we eens (samen) stilstaan?

Als burgemeester heb ik bij mijn installatie eind 2017 iedere inwoner en ondernemer uit mijn gemeente uitgenodigd om voorop plaats te nemen en de kersverse burgemeester mee te nemen naar plekken die voor hen betekenisvol zijn. De tandem van de nieuwe burgemeester van Lopik is dus vooral bedoeld om gemeente en gemeenschap meer tot elkaar te brengen en het onderlinge gesprek te bevorderen. 

65 tandemritjes

Meneer De Rijk deed mijn ogen openen en wees mij bijvoorbeeld op de kerkgrenzen binnen het mooie groene landschap en tussen onze lintdorpen. Je ziet via de wetering nog hoe vroeger de ‘lange arm van het bisdom van Utrecht’ was, maar je ziet ook aan de plaats en bouwstijl van boerderijen of je bij de kerk van het dorp Lopik of van Jaarsveld ‘hoort’. 

Mevrouw van Doorn is slechtziend – dat is tot nu toe de enige keer geweest dat ik voorop de tandem heb plaatsgenomen – en wilde mij laten ervaren hoe je bij een dijk een trap zonder leuning afloopt en dan met je ogen dicht.

Een pleegmoeder fietste met mij naar een bijeenkomst; enerzijds om een kop koffie te doen en anderzijds om zo met andere pleegouders ervaringen te delen en tips uit te wisselen over het pleegouderschap. 

De afgelopen twee jaar heb ik zo’n 65 tandemritjes gemaakt en komende tijd staan er ook weer gepland. De tandem helpt om in gesprek te raken en mensen tot elkaar te brengen. De tandem zorgt ook voor de nodige onthaasting. Onthaasting die in de huidige tijd geen overbodige luxe lijkt te zijn. Immers, ons leven lijkt steeds sneller te (moeten) gaan. 

Maatschappelijke versnelling

Technologische innovaties creëren nieuwe mogelijkheden om te versnellen. Denk aan de robotisering. Niet alleen in de industrie, maar tegenwoordig ook steeds meer in de zorg. Denk ook aan de inzet van drones om in afgelegen gebieden – bij reanimatie – een AED in te vliegen.  De techniek maakt steeds meer mogelijk en zorgt voor meer snelheid en soms ook efficiëntie. Naast die technologische innovatie moeten we ook denken aan maatschappelijke versnelling. Associaties, beelden en ideeën worden sneller uitgewisseld, onder andere door het gebruik van sociale media. Het wordt steeds zichtbaarder wie op welke wijze en via welk medium met wie communiceert. 

Dit betekent tegelijkertijd dat we de draad een beetje kwijtraken. We krijgen zoveel prikkels binnen dat het moeilijk is overzicht over ons eigen leven te hebben, laat staan over de omgeving waarin we functioneren. Een dergelijke versnelling is niet nieuw en wordt door sociologen zoals Gabriël van den Brink vaak in verband gebracht met de ‘modernisering’ van de samenleving.

In ons dagelijks leven is dit ook terug te zien, bijvoorbeeld als het gaat om de vervalsnelheid van praktische zaken. In hoeverre mogen we eigenlijk uitgaan van de stabiliteit van zaken als adressen en telefoonnummers van vrienden, openingstijden van winkels en instanties, tarieven van verzekeringen en telecombedrijven, de populariteit van televisiepersoonlijkheden, partijen en politici en de banen en relaties van mensen? Ons levenstempo versnelt en dat werkt op ons in als mensen. Het lijkt erop dat we de behoefte hebben steeds meer te doen in minder tijd.

Maar is dit nog het goede leven? Het leven van speeddaten, fastfood, powernaps, multitasking en dat soort zaken? Is dat wat je als persoon werkelijk raakt? Socioloog Hartmut Rosa zet deze ontwikkelingen in zijn in 2016 verschenen boek Leven in tijden van versnelling mooi uiteen. Hij komt met een antwoord op onze steeds snellere levenswijze. Door de steeds grotere keuzestress die we tegenwoordig ervaren, zijn we steeds onderweg naar meer en nieuwer. Zijn waarschuwing is dat maatschappelijke ontwrichting hierbij steeds meer op de loer ligt.

In zijn Drees-lezing gaat SCP-directeur Kim Putters daar ook op in: ,,Er zijn nieuwe groepen die niet mee kunnen komen in de snelheid van de nieuwe samenleving. Hoe gaan we daarmee om en voorkomen we bestaansonzekerheid door leeftijd, opleiding of etnische achtergrond? Inclusie betekent optreden tegen etnische profilering en discriminatie, tegen een onterecht verschil in waardering van hoog- en laagopgeleiden en tegen een te groot verschil in levensverwachting. Wellicht is dit wat er achter de participatiesamenleving schuilgaat, maar dat moet politiek en door bijvoorbeeld werkgevers dan toch met meer toekomstvisie worden ingevuld. Dat is dan niet alleen een kwestie van inkomensverdeling, maar ook van baanzekerheid bij open grenzen. Dat is niet alleen een kwestie van overheidsbeleid, maar ook van bedrijfsbeleid, bijvoorbeeld bij het creëren van banen voor de onderkant van de arbeidsmarkt. Een economisch systeem dat insluit in plaats van polariseert (…). Voor draagvlak voor een open economie moet het bedrijfsleven de hand reiken aan groepen die nu niet meedelen in welvaart.’’

Uitsluiting en vervreemding

Putters waarschuwt er dus voor dat de toenemende maatschappelijke versnelling tot uitsluiting en grotere verschillen in de samenleving zal leiden. Volgens de Duitse socioloog Hartmut Rosa leiden deze versnellingen tot een nieuw soort vervreemding: als mens raken we steeds verder van onszelf en ook van elkaar verwijderd met alle onthutsende gevolgen van dien. Hoe kunnen we in tijden van versnelling, verdichting, schaalvergroting, van het ondenkbaar kleine naar het globale, de samenleving samen vormen en organiseren?

Rosa constateert dat het publieke debat en de wetgeving aan een ander tempo onderhevig zijn dan technologie en economie. Dit geldt ook voor het democratisch overleg en de democratische besluitvorming. Deze kunnen het hoge ritme van de veranderingsprocessen nauwelijks nog bijhouden. Voor échte democratie, waarschuwt Rosa, lijkt in tijden van crisis geen tijd meer. Hoe moeten politici, bestuurders en publieke professionals omgaan met deze spanning? Tegelijk is er de terechte vraag naar meer overleg, meer inspraak en meer transparantie, die de besluitvorming nog verder vertraagt. Zo ontstaat er een steeds grotere druk op het democratische proces.

Resonantie als antwoord

Rosa’s antwoord op de geschetste processen van versnelling en de toenemende spanningen is: resonantie. Dit is een ervaring waarin de mens zelf geen actieve rol speelt, maar die hem overkomt. Een ervaring waarin de wereld op zichzelf zin heeft. Resonantie ontstaat in een veranderde verhouding tot de wereld om je heen. Anders gezegd, datgene wat ons onderling als mensen nog raakt, heeft eigenlijk altijd een oorsprong in natuur, muziek of religie. 

Het concept resonantie komt voor in natuurkunde. Het heeft een akoestische herkomst en we kennen het ook uit de wereld van de muziek. In feite gaat het om trillingen die door middel van een klankkast hun weerklank vinden. Denk aan het aanslaan van een gitaarsnaar, slaan met een stok op een trommel, of met een natte vinger rondjes draaien op de bovenrand van een kristallen wijnglas.

Resonantie is aan te merken als een aangename spanning die zijn weerklank vindt. In de compositie van een muziekstuk speelt de componist overigens bewust ook met dissonantie; een onaangename spanning of wanklank. De tonen uit een muziekakkoord zijn dan niet samenklinkend. In de natuurkunde gaat resonantie om meetrillen. Als je bijvoorbeeld twee stemvorken naast elkaar plaatst en je slaat één van die stemvorken aan, die je vervolgens dempt, slaat de trilling over op de andere stemvork die vervolgens doorklinkt, ook al is de eerste stemvork reeds afgedempt. Maar resonantie is ook iemand duwen die aan het schommelen is. Het is dan natuurlijk het meest effectief (en prettig) om precies op het juiste moment te duwen. Als duwer van een schommelaar zoek je de juiste frequentie. Het gaat makkelijker als je het in het juiste ritme doet, als je meebeweegt. En zo werkt het meer algemeen ook bij het tot stand brengen van verbindingen tussen mensen. 

Wat levert resonantie op?

,,Ervaringen resoneren in ons, raken ons, vormen ons, veranderen ons, zullen we ons blijvend herinneren”, schrijft cultuurfilosoof Walter Benjamin. Resonantie maakt een vitale democratie en vitale publieke organisaties mogelijk. Het brengt mensen verder. Het zorgt ervoor dat de democratie of de publieke organisatie ‘de onze’ wordt genoemd. 

De diagnose van Rosa en zijn pleidooi voor resonantie vormt een belangrijk deel van de manier waarop ik als burgemeester mijn ambt wil vervullen. Door in de natuur dichtbij huis te fietsen op een tandem; op een zo laagdrempelig mogelijk manier in contact te komen met inwoners en ondernemers en deze weer zoveel mogelijk met elkaar in contact te brengen, hoop ik dat we ‘de snelheid’ er even uithalen, elkaar in de ogen kijken, werkelijk en oprecht luisteren naar elkaar en samen resoneren. 

Dr. Laurens de Graaf is burgemeester van de gemeente Lopik en is tevens docent bestuurskunde aan de Universiteit van Tilburg.

Het Goede Leven Word abonnee van Het Goede Leven

  • Onbeperkt toegang
  • Gratis deelname 1 evenement
  • Wekelijkse nieuwsbrief