De Muur en de mensen

Het Oost-Duitse communisme kwam met weinig geweld ten einde. Kunnen we daar iets van leren voor andere conflictgebieden?
Dertig jaar geleden viel de Berlijnse muur en werd het IJzeren Gordijn opgetrokken. Zelf ben ik nog altijd verbijsterd hoe het communistische systeem, dat met zoveel geweld en repressie in stand werd gehouden, met zo weinig geweld ten einde kwam. En is er misschien iets van te leren nu opnieuw mensen massaal in verzet komen tegen autoritaire regeringen in Chili, Libanon, Soedan, Irak, Hong Kong. 

In de jaren ’80 was mijn vader studentenpredikant. Hij werkte samen met een partnergemeente in de DDR. Jarenlang trok hij met Nederlandse studenten daarheen; soms kregen Oost-Duitsers toestemming naar Nederland te komen. Oost-Duitse kerken behoorden tot de weinig plekken waar de staat niet alom aanwezig was. In die jaren begon daar de weerstand te groeien. Later zwollen de gespreksgroepjes en de gebedsdiensten aan tot een massale protestbeweging, waarbij honderdduizenden de straat op gingen. Toen de Russische president Gorbatsjov niet bereid bleek de DDR te steunen bij het neerslaan van de opstand, was het onhoudbaar geworden. Vanuit West-Europa konden we alleen maar toekijken hoe het communisme in elkaar zakte. In de DDR gebeurde dat zonder dat er één schot werd gelost. In Tsjecho-Slowakije waar de vredesbeweging IKV vooral contacten met dissidenten als Havel hadden, eveneens. 

De kerken in de DDR en Havel hebben het communisme niet ten val gebracht. De Nederlandse sympathiserende dominees of vredesbeweging al evenmin. Het communisme zakte eigenlijk door zijn eigen gewicht, wanbeleid, economische crisis en onbetaalbare bewapening in elkaar. Zo zijn er ook veel meer structurele oorzaken voor omwentelingen nu in Soedan of elders. Het wonder van ’89 was vooral dat de omwenteling geweldloos is gebleven. En daar hadden de DDR-kerken en Tsjecho-Slowaakse dissidenten wel een hoofdrol in. Daar waren de mensen die moed en moreel leiderschap toonden. Hebben ze iets gehad aan die contacten met Nederlandse kerken en vredesbeweging? Wij zijn daar nogal bescheiden over; de opstand van ’89 is toch echt vanuit de burgers zelf ontstaan. Maar de collega van mijn vader in de DDR wist wel te vertellen hoe de contacten van jaren, de vriendschap en solidariteit hen moed hebben gegeven. 

Vandaag gaan weer miljoenen de straat op voor een beter en meer menswaardig bestaan. Geweld is er wel, maar vooral vanuit de staat. In Libanon en Irak lopen daar mensen tussen met wie we bij PAX al jaren samenwerken. En in Soedan behalen ze zelfs al resultaten. Opnieuw een kans op een grote omwenteling? Ik weet in elk geval dat het zin heeft: contacten van jaren, vriendschap, solidariteit.

Jan Jaap van Oosterzee werkt bij vredesorganisatie PAX. Na ruim twintig jaar aan projecten in het Midden-Oosten en Noord Afrika gewerkt te hebben, geeft hij nu leiding aan de lobby-afdeling van PAX. 


Het Goede Leven Word abonnee van Het Goede Leven

  • Onbeperkt toegang
  • Gratis deelname 1 evenement
  • Wekelijkse nieuwsbrief