Religie is meer dan vrijheid van godsdienst

Negeren van de rol van religie in een samenleving verhindert duurzame ontwikkeling. 
In veel landen maakt religie onlosmakelijk deel uit van het dagelijkse leven. Moskee in Djenné, Mali. Foto Ferdinand Reus
In veel landen maakt religie onlosmakelijk deel uit van het dagelijkse leven. Moskee in Djenné, Mali. Foto Ferdinand Reus
Het grote belang van religie in ontwikkelingssamenwerking is lang niet iedereen duidelijk. Sterker nog, veel Nederlandse ambtenaren en diplomaten vinden religie een privézaak, meer niet. Hun enige focus ligt op vrijheid van godsdienst. Maar met die visie laat je in veel landen heel veel kansen liggen. 

Op 8 november was in Den Haag een bijeenkomst met als titel ‘Religion, security and peace. Religion and belief in contemporary societies’. Een initiatief van Amsterdam Centre for Religion & Sustainable Development in samenwerking met Jos Douma, de recent aangestelde speciaal gezant voor religie en levensovertuiging. 

Het is goed dat er meer aandacht komt voor vrijheid van religie en levensovertuiging. Prisma - de koepel van christelijke ontwikkelingsorganisaties - pleit echter wel voor een bredere focus dan alleen aandacht voor het belang van godsdienstvrijheid. Te denken valt aan de sociale en maatschappelijk aspecten van religie, maar ook aan het structureel betrekken van religieuze leiders en organisaties om duurzame ontwikkeling te bevorderen.

We zijn daarom blij dat een van de eerste bijeenkomsten met de speciaal gezant niet alleen ging over geloofsvrijheid, maar ook over de rol van religie bijvoorbeeld bij het bewerkstelligen van vrede en veiligheid.

Privézaak

Er wordt vaak seculier en westers gesproken over ontwikkeling. Veel waarde wordt gehecht aan de scheiding van kerk en staat. Wat voor geloof je hebt, is een privézaak. Dat heeft echter vooral onwetendheid als gevolg.  Gebrek aan kennis over de diepste drijfveren van mensen staat behalve tolerantie en wederzijds begrip ook duurzame ontwikkeling in de weg. Niet alleen in Nederland, maar - vooral ook - in ontwikkelingslanden. 

Religie heeft alles te maken met ontwikkelingssamenwerking, die twee zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Een treffende metafoor is de vergelijking tussen een memorystick en een besturingssysteem. De eerste kun je zomaar in- en uitpluggen, het tweede niet. Religie is de kern van waaruit mensen leven en handelen. Essentieel dus om rekening mee te houden bij het bevorderen van duurzame ontwikkeling. Westerse seculiere landen en organisaties weten zich daar echter vaak geen raad mee. 

Vooringenomen

Eind vorig jaar lekte een interne nota uit van het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken waaruit bleek dat een groot deel van de Nederlandse ambtenaren en diplomaten lijdt aan seculiere vooringenomenheid en  religieuze ongeletterdheid. 

Dat is onwenselijk, als je beseft dat de meerderheid van de wereldbevolking zichzelf aanhanger noemt van een religie en het aantal gelovigen in de wereld blijft toenemen. Bovendien vormen de aanhangers van een seculiere, bewust atheïstische dan wel niet-religieuze levens- en wereldbeschouwing niet alleen vroeger, maar ook nu nog een kleine minderheid. 

Internationale samenwerking houdt dus onvermijdelijk de ontmoeting in tussen mensen van diverse godsdiensten. Religie doet er dus echt toe. Het is daarom zaak dat religie een thema wordt in het ontwikkelen van beleid gericht op duurzame ontwikkeling. De eerste stapjes worden gezet, maar er valt nog een grote slag te maken. 

Vaak is het heersende beeld in Westerse seculiere landen zoals Nederland, dat religie mensen benauwende voorschriften oplegt en aanzet tot onverdraagzaamheid en geweld. Soms blijkt dat inderdaad realiteit te zijn. We moeten er zeker niet de ogen voor sluiten dat religie ook kwalijke invloed kan hebben op het (samen)leven van mensen. 

Religie kan worden gebruikt - of misbruikt -  voor gewelddadig optreden tegen mensen met een andere geloofsovertuiging, of om bepaalde onaanvaardbare sociaal-culturele situaties te rechtvaardigen. Bijvoorbeeld het op het hindoeïsme gebaseerde kastensysteem in India. 

Wederopbouw

Maar religie kan juist ook een duurzaam en positief effect hebben. Religie kan mensen motiveren  zich met elkaar te verzoenen. Bovendien speelt religie vaak een essentiële rol bij wederopbouw na een conflictsituatie. 

Zonder religieuze gevoeligheid – door verlegenheid of gebrek aan kennis – lukt het vaak niet om de dialoog aan te gaan met religieuze leiders. Dit toont ook het belang en de toegevoegde waarde van het samenwerken met organisaties gebaseerd op religieuze grondslagen, de zogenoemde faith based organisations (FBO’s). Zij hebben veelal goede contacten met religieuze leiders in ontwikkelingslanden en in conflictgebieden - en niet alleen met christelijke. 

Dit wordt onderstreept door Dorcas, lidorganisatie van Prisma. In Borena, Zuid-Ethiopië, werkt Dorcas samen met kleine lokale religieuze organisaties en hun leiders om conflicten in het gebied aan de orde te stellen. Religieuze leiders hebben hier een belangrijke stem en genieten veel respect. Zij krijgen daarom - samen met andere traditionele leiders - training in hoe ze in hun gemeenschap het gesprek kunnen voeren over conflicten. Ze leren er bedachtzaam mee om te gaan, bijvoorbeeld door conflicten niet aan te moedigen, maar juist toenadering te zoeken. Ook bij het bespreekbaar maken van onderwerpen als deelname van meisjes en vrouwen aan onderwijs en illegale migratie spelen religieuze en traditionele leiders een belangrijke rol.

Zo groot is het belang dus van samenwerking met religieuze leiders bij het adresseren van conflicten, maar ook in het aangaan van de dialoog over gevoelige onderwerpen in een gemeenschap. 

Overal aanwezig

Maar religie speelt eigenlijk een rol bij alle wereldwijde uitdagingen. Tot nu toe is daar nauwelijks aandacht voor geweest. Wat Prisma betreft: een gemiste kans. Religieuze organisaties zijn de oudste leveranciers van ontwikkelingshulp. Zij zijn altijd betrokken geweest bij het tegengaan van armoede, conflicten, het toegankelijk maken van gezondheidszorg, welzijn en het versterken van de positie van kwetsbare groepen. 

Bovendien, kerken en religieuze organisaties zijn en blijven overal aanwezig. In de meest afgelegen gebieden, in de meest fragiele staten vind je kerken en moskeeën. Zij zijn daarom cruciale partijen als het gaat over ontwikkelingssamenwerking en mogen niet (meer) genegeerd worden.

Op dit moment wachten ontwikkelingsorganisaties op het toekennen van subsidies die gebruikt worden voor versterking van het maatschappelijk middenveld. Ook worden er initiatieven ontplooid waarin wetenschappers, NGO’s, ambtenaren en politici met elkaar van gedachten wisselen over de rol van religie voor duurzame ontwikkeling. 

Wat zou het mooi zijn als de waarde van religie, religieus leiderschap en het werken met faith based organisations wordt erkend en structureel wordt meegenomen in beleids- en programmaontwikkeling. En dat hulporganisaties hiervoor ook middelen ontvangen. Duurzame ontwikkeling in al haar facetten kan niet zonder aandacht voor religie. 

Prisma lobbyt daarom - mede namens haar leden - bij overheid en politiek voor het erkennen van deze rol en de belangrijke plaats die religieuze organisaties innemen op terreinen als armoedebestrijding en gezondheidszorg, conflictpreventie en klimaatverandering. We hopen van harte dat de gezant voor religie en levensovertuiging hieraan een nieuwe impuls kan geven. 
Na de bijeenkomst - waar mensen met verschillende achtergronden, vanuit verschillende disciplines vertegenwoordigd waren - zijn de verwachtingen hooggespannen!

Charlotte Ariese-van Putten is coördinator beleidsbeïnvloeding bij Prisma

Het Goede Leven Word abonnee van Het Goede Leven

  • Onbeperkt toegang
  • Gratis deelname 1 evenement
  • Wekelijkse nieuwsbrief