'De liberale democratie is bezig zijn eigen graf te graven'

De vrijheid van godsdienst staat onder druk omdat het begrip 'democratie' is veranderd, zegt Hans-Martien ten Napel.
Godsdienstvrijheid wordt steeds meer een individueel recht, groepen krijgen het moeilijker. Joodse meisjes achter de Chanoeka-kandelaar. Foto Sara & Chayim Alevsky
Godsdienstvrijheid wordt steeds meer een individueel recht, groepen krijgen het moeilijker. Joodse meisjes achter de Chanoeka-kandelaar. Foto Sara & Chayim Alevsky
De Leidse staatsrechtjurist Hans-Martien ten Napel maakt zich zorgen over de vrijheid van godsdienst en schreef daarom een boek over de cruciale waarde van dit natuurlijke recht voor het voortbestaan van onze liberale democratie. ,,In de krant kun je elke dag voorbeelden lezen die illustreren dat de vrijheid van godsdienst onder druk staat." 

Op de Leidse Faculteit der Rechtsgeleerdheid is het op deze vroege maandagmorgen in november al een drukte van belang. De stalling voor het Kamerlingh Onnesgebouw staat vol fietsen, studenten en docenten zoeken binnen in de gangen hun weg naar college, de bibliotheek of goede koffie. Hans-Martien ten Napel heeft voor het gesprek een kleine kamer gereserveerd die ons afsluit van de dynamiek en beheerste luidruchtigheid in de gangen van het faculteitsgebouw. 

Tijdens het interview formuleert Ten Napel zijn zinnen langzaam en weloverwogen, kiest zijn woorden zorgvuldig en geeft hij zichzelf de tijd om tussen de zinnen na te denken. Maar als hij vertelt over het jaar studieverlof dat hij enkele jaren terug had om aan Princeton University het beoogde boek over de vrijheid van godsdienst in de steigers te zetten, spreekt hij vol enthousiasme over de inspirerende omgeving met collega's van over de hele wereld die de professionele interesse voor de vrijheid van godsdienst deelden. 

Hij kreeg daar de ruimte en tijd om een jaar zonder onderwijs- of organisatorische verplichtingen zich helemaal op het onderzoek naar de godsdienstvrijheid te storten. 

In dat jaar maakte Ten Napel ook van dichtbij mee hoe het politieke klimaat in de VS verder polariseerde en democratische normen werden betwist. ,,Ik ben ervan overtuigd dat we op een kantelmoment leven", zegt Ten Napel. 

,,Vanuit professioneel oogpunt als staatsrechtdeskundige en politicoloog leven we in buitengewoon interessante tijden. De sleutelvraag van deze tijd is: wat verstaan we onder een liberale democratie? Tegelijk geldt ook: als de liberale democratie je dierbaar is, dan is er aanleiding voor zorg over de richting waarin die zich ontwikkelt." 

U schreef een Engelstalig boek over het belang van de godsdienstvrijheid in de democratische rechtsstaat. De Engelse taal heeft geen woorden voor 'democratische rechtsstaat'. Vaak wordt die aangeduid als 'liberal democracy'. Tegenwoordig wordt dat letterlijk naar het Nederlands vertaald: de liberale democratie. Dat suggereert ten onrechte dat de democratie een liberale vinding is. 

,,Het klopt dat een rechtstreekse vertaling naar 'liberale democratie' misleidend kan zijn. Maar ik gebruik deze term wel graag voor mijn betoog omdat het precies aangeeft waar volgens mij de pijn zit. Het liberalisme heeft namelijk een probleem. En dan bedoel ik hier met nadruk niet de politieke stroming, maar de aanduiding voor de rechtsfilosofische stroming waarop we in het Westen onze staatsinrichting hebben gegrondvest. 

,,We zijn nu al 250 jaar bezig met een experiment om onze landen op basis van liberale principes in te richten. Ik zie dat er twee stromingen van dat liberalisme zijn ontstaan. De traditionele variant ziet de liberale democratie als een manier om de voorwaarden te creëren dat mensen in al hun diversiteit vreedzaam kunnen samenleven; ze staat ten dienste aan rechten als de vrijheid van godsdienst. 

,,De moderne variant draait het om: rechten als godsdienstvrijheid zijn daarin niet meer het doel die de liberale democratie kan borgen, maar de liberale democratie wordt doel in zichzelf. Dat is een majeure paradigmaverschuiving: het middel wordt doel. Vervolgens moet dat doel worden geformuleerd en dus wordt het liberalisme opnieuw geladen met op zichzelf nastrevenswaardige idealen zoals gelijkheid, emancipatie en sociale rechtvaardigheid. 

,,Het eerste dat onder deze ontwikkeling sneuvelt is de collectieve variant van de godsdienstvrijheid, dus de vrijheid voor een groep of gemeenschap om hun levensovertuiging ook in de publieke ruimte te uiten en in praktijk te brengen. Zodra je idealen als gelijkheid en emancipatie gaat verwezenlijken met behulp van staatsmacht, neemt de ruimte voor groepen met overtuigingen die niet corresponderen met die idealen af. Het wordt dan steeds moeilijker om af te wijken van de dominante norm die voorschrijft wat goede gelijkheid en goede emancipatie is. Deze tweede vorm van de liberale democratie is aan het winnen en ik zie dat als een probleem." 

Welke aanwijzingen ziet u voor de groeiende dominantie van de moderne variant van de liberale democratie? 

"Ik wil eerst een kanttekening maken. Het is in de wereld buiten het Westen dramatisch slecht gesteld met de vrijheid van godsdienst. In niet-Westerse landen is stelselmatig sprake van onderdrukking en vervolging van minderheidsgroepen die niet het dominante geloof aanhangen. Zo beschouwd is het in zekere zin bizar dat ik mij beklaag over de staat van de godsdienstvrijheid in Westerse landen of in Nederland. Het is belangrijk om deze relativering te maken voordat we doorpraten over mijn stelling dat ook de godsdienstvrijheid in het Westen onder druk staat. 

,,Het is in mijn vakgebied tegenwoordig vooral mode om artikelen te schrijven met veel casuïstiek. Als reactie daarop heb ik juist een betoog willen opbouwen rond twee theoretische concepten van de liberale democratie. In mijn boek noem ik wel drie rechtszaken in de VS, Canada en Europa die aantonen dat voor wat betreft de godsdienstvrijheid in het Westen het glas half leeg begint te raken. 

Het gaat dan bijvoorbeeld om rechtszaken tegen organisaties als scholen die daardoor minder ruimte krijgen om invulling aan hun levensovertuiging te geven. Verder noem ik mijn boek geen concrete voorbeelden. 

,,Maar je hoeft de krant maar open te slaan en je ziet de verschuiving elke dag geïllustreerd worden. Zo zien we honderd jaar na de verankering van de vrijheid van onderwijs een hernieuwd debat over artikel 23 van de Grondwet. Ook de nieuwe poging om de rituele slacht te verbieden is een voorbeeld, net als de wetgeving die enkele jaren geleden een streep zette door de gewetensbezwaarde ambtenaar. 

,,Begrijp me niet verkeerd: achter deze veranderende wetgeving of aanzetten daartoe zitten grote idealen. Ik heb hier op de faculteit collega's rondlopen die zich vol overtuiging hebben ingezet voor de rechtszaak tegen de SGP om die partij te dwingen vrouwen op de lijst te zetten of om de gewetensbezwaarde ambtenaar te verbieden. En nu heb ik geëngageerde collega's die zich inzetten voor dierenrechten en zich daarom verzetten tegen rituele slacht. 

Maar de uitkomst is wel dat de godsdienstvrijheid op zijn best een individueel recht wordt. Je mag je geloof nog belijden in je privé ruimte, maar het wordt wel steeds moeilijk om als groep in de publieke ruimte invulling te geven aan je levensovertuiging. Dat vind ik zorgwekkend." 

Wat is er veranderd? 
,,In de naoorlogse periode hebben we afstand genomen van de traditionele betekenis van de liberale democratie. Dat is echt een culturele en moderne waterscheiding geweest. En dat heeft zijn weerslag gehad op de staatsinrichting. Sinds die tijd is de staat enorm gegroeid, in omvang maar ook in ambitie en pretentie. Tegelijk moeten we vaststellen dat de toen opgebouwde verzorgingsstaat minder goed heeft gewerkt dan van tevoren verwacht. De staat is in domeinen getreden waar ze niet had moet komen. 

,,De traditionele liberale democratie steunt ook op christelijke denkers als Augustinus en Thomas van Aquino. Omdat we het christelijk geloof achter ons laten lijken we afscheid te nemen van die filosofische traditie. Ik vrees dat we de waarde van die traditie niet voldoende op waarde schatten. De traditionele variant van de liberale democratie ziet voor de staat een procedurele taak om te borgen dat de samenleving met verschil kan om gaan. Wanneer we het liberalisme inhoudelijk en politiek gaan definiëren en laden, dan gaat de staat nadrukkelijker formuleren wat wel en niet kan. Dat gaat ten koste van de tolerantie ten aanzien van tal van minderheidsgroepen die dingen net even anders zien dan de dominante meerderheid. 

,,Het wordt nu wel spannend. De verschuiving van de liberale democratie van de traditionele naar de moderne variant geeft ook een verklaring waarom onze stelsels zich in een legitimiteitscrisis bevinden. Zonder moeilijke en theoretische boeken te lezen voelen veel burgers intuïtief heel goed aan dat de liberale democratie van karakter verandert. Ooit gingen zij een sociaal contract aan met de overheid; die zou hun natuurlijke rechten borgen, zoals de godsdienstvrijheid. Zij voelen haarfijn aan dat die rechten onder druk staan, dat hier iets niet helemaal klopt. 

Populisten zijn niet zo dom als wij ze graag doen voorkomen. Ze hebben een hele goede antenne voor de onwenselijkheid van de verandering van onze staatsinrichting die gaande is." 

Hoe kan weer steun voor de traditionele vorm van de liberale democratie ontstaan? 

,,De liberale democratie bestaat bij de gratie van deugden en idealen die ze zelf niet kan genereren en die de staat niet kan opleggen of aanleren via burgerschapsonderwijs. De ideeën, attitudes en deugden van de liberale democratie worden aangeleerd in de kring van families, scholen en andersoortige maatschappelijke verbanden. Als de liberale democratie dus in stand wil blijven moet ze een zo ruim mogelijke uitleg van de godsdienstvrijheid verlenen inclusief de collectieve variant daarvan. 

,,Nu zien we de paradoxale ontwikkeling dat vanuit de liberale democratie wordt geprobeerd om minderheidsgroepen in het keurslijf van het huidige liberalisme te krijgen. Daarmee verklein je de ruimte voor die groepen en kom je in de problemen met je burgerschapsvorming en het aanleren van de deugden. Bovendien ga je tegen de bestaansvoorwaarde van de liberale democratie in. De liberale democratie is aldus bezig zijn eigen graf te graven." 

Op basis van die door u bepleitte collectieve variant van godsdienstvrijheid zijn er islamitische scholen die hun kinderen leren dat de Westerse samenleving verderfelijk is en krijgen kinderen op streng christelijke scholen te horen dat homoseksualiteit een zonde is. 

,,Ook in de traditionele vorm van de liberale democratie worden er grenzen gesteld aan de uitoefening van natuurlijke rechten zoals de godsdienstvrijheid. Niet alles is toelaatbaar. Alleen moeten die kaders wel zo ruim mogelijk worden gesteld. Alleen op die manier kunnen moslims of bevindelijke christenen zo optimaal mogelijk in de gelegenheid worden gesteld zich te hechten aan die liberale democratie vanuit hun eigen identiteit. 

Je kunt niet aan kinderen gaan voorlezen: 'De liberale democratie is goed.' Dat beklijft niet. Je kunt kinderen niet leren van de liberale democratie te houden door ze te verplichten wat ze wel en niet mogen vinden en geloven.

,,De liberale democratie beklijft alleen als mensen vanuit hun eigen overtuiging een relatie kunnen ontwikkelen met de waardevolle elementen van de liberale democratie. Als de liberale democratie de ruimte voor groepen gaat beperken en als het ware de korte route gaat volgen door een dictaat op te leggen van: dit moet je overnemen of vertrek anders maar, dan ondergraaft ze haar eigen fundamenten. 

Je kunt de liberale democratie mensen niet door de strot duwen. Dat is in tegenspraak met het idee van de liberale democratie. Je moet mensen in staat stellen een eigen band te ontwikkelen. Dat doe je alleen door een royale mate van godsdienstvrijheid te ontwikkelen." 
 
Hans-Martien ten Napel, Constitutionalism, Democracy and Religious Freedom. To Be Fully Human, London/New York: Routledge, 2017. 


Het Goede Leven Word abonnee van Het Goede Leven

  • Onbeperkt toegang
  • Gratis deelname 1 evenement
  • Wekelijkse nieuwsbrief