Zin doet leven

Bezig zijn met zingeving maakt gezond, wordt wel gezegd. Hoe kan dat?
Het gevoel 'niet meer bij de samenleving te horen' neemt toe bij het ouder worden. Foto: ANP
Het gevoel 'niet meer bij de samenleving te horen' neemt toe bij het ouder worden. Foto: ANP
Voormalig huisarts Machteld Huber beweert dat zingeving de meest ‘gezond makende’ factor is in een mensenleven. Huber is bekend van het concept ‘positieve gezondheid’, waarbij de nadruk ligt op wat iemand wél kan in plaats van wat eraan schort. Is het bezig zijn met levensvragen en het gevoel hebben dat je ‘ertoe doet’ inderdaad goed voor onze gezondheid? En wat betekent dat voor het tegengaan van eenzaamheid?

Eenzaamheid is het gevoel niet verbonden te zijn met de mensen om je heen en met de wereld. Eenzaamheid komt veel bij ouderen voor en is deels een onvermijdelijk proces. Vitaliteit en mobiliteit worden minder bij het ouder worden en het gevoel ‘niet meer bij de samenleving te horen’ neemt toe. Net als het gevoel niet gewaardeerd en gerespecteerd te worden vanwege kosten, lasten en nutteloosheid. Dit versterkt het gevoel dat je als oudere er niet meer toe doet. ‘Ertoe doen’ is een belangrijk aspect van zingeving. Anderzijds kunnen ogenschijnlijk kleine gebeurtenissen, zoals de kapper of pedicure die met pensioen gaat, zorgen voor een verschraling van vertrouwde en persoonlijke contacten. We staan als individuen en als samenleving niet alleen voor de opdracht om eenzaamheid te voorkomen of te verhelpen, maar vooral om te leren hoe wij hier beter mee om kunnen gaan. 

Als mensen zich realiseren dat het onvermijdelijk is dat familie en vrienden gaan wegvallen en dat ze minder mobiel worden, kunnen zij investeren in contacten dicht bij huis. Het konvooi aan hulptroepen en contacten moet je, zolang het kan, zélf onderhouden en steeds aanvullen. Maar ook moet je je realiseren dat het leven uiteindelijk stiller wordt en je misschien met eenzaamheid moet leren omgaan en je ermee moet verzoenen. De ‘onvermijdelijke’ eenzaamheid waarin we metgezel van onszelf worden, hoeft niet altijd negatief te zijn. Het wordt ook wel ‘de spirituele rijkdom van de ouderdom’ genoemd.

Als we oud zijn, wordt er niets meer van ons verwacht

Eenzaamheid roept vaak zingevingsvragen op. Zingeving is een innerlijk proces, dat niet bevorderd kan worden met louter gezellige activiteiten. Werken aan zingeving is veel meer een bewustwordingsproces. Zingevingsvragen komen op alle leeftijden voor. Als kind worden we worden we opgevoed en geschoold om een bijdrage te leveren aan de samenleving, als volwassen worden we geacht die bijdrage te leveren en als we oud zijn wordt er niets meer van ons verwacht. Bij ouderen kan het gemis van een toekomstperspectief en het gevoel ‘ertoe te doen’ leiden tot een gebrek aan zingeving.

Als je in een hiernamaals gelooft, ligt daar vaak een deel van de zingeving. Door de ontkerkelijking heeft een groot deel van de ouderen echter geen band met een kerk of met het geloof. Mede door het langer thuis wonen, zijn ouderen zelf verantwoordelijk geworden voor hun geestelijke zorg. De meeste mensen zoeken dan ook de oplossing in het leven zelf.

Betekenisvolle contacten met gelijkgestemden zijn niet vanzelfsprekend, maar moeten worden opgezocht. Het is sterk aan te raden dat ouderen en ook toekomstige ouderen hierin zelf investeren. De komende decennia zal het aantal ouderen die zelfstandig thuis blijven wonen toenemen. Op dit moment ontstaat een nieuwe generatie ouderen die actief aan de samenleving wil deelnemen, ook omdat zij daar zingeving aan ontlenen. De samenleving zal hier overigens aan moeten wennen.

Laagdrempelige zingeving

Vragen over zingeving komen het sterkst naar boven als we (te) weinig zin in ons leven ervaren. Opvallend is dat ouderen moeilijk woorden kunnen vinden om hun mening over zingeving en levensvragen uit te drukken. Zingevingsvragen hebben de neiging om uit zichzelf hoogdrempelig te zijn. Zingeving zou eenvoudiger, gewoon en bespreekbaar moeten zijn. Het geven van aandacht aan elkaar zit in kleine dagelijkse dingen: in gesprekjes, maar ook in het bespreken van levensvragen. Vragen of iemand het leven als zinvol ervaart, kan ook laagdrempelig. Bijvoorbeeld: ‘Waar word je blij van?’, ‘Waar lig je wakker van?’, ‘Hoe kun je verder leven zoals je gewend bent?’, ‘Waarom heeft het voor jou zin om verder te leven?’ Deze vragen leiden vaak tot een gesprek over levensvragen, zonder dat het woord ‘zingeving’ nodig is. Zo is rouwverwerking is een gespreksonderwerp dat voor iedereen makkelijker toegankelijk en dus bespreekbaar zou moeten zijn. Het verlies van een partner is vaak het begin van ernstige eenzaamheid en gebrek aan zingeving. Rouw is daardoor voor velen een kantelpunt in het leven. 

De huisarts, praktijkondersteuner, thuiszorg, wijkteams, mantelzorgers en zorgvrijwilligers hebben een signalerende functie. Toch herkennen zij gebrek aan zingeving vaak niet en gaan ze te makkelijk op zoek naar een medische oplossing. Training van professionals en vrijwilligers is van belang zodat zij vervolgens ouderen kunnen helpen om levensvragen te leren herkennen. 

Oud worden in de eigen cultuur

Oud worden je eigen cultuur is aan te bevelen, zowel voor migrantenouderen als voor ouderen met een uitgesproken levensstijl of mensen met specifieke beperkingen. De kans dat je met gelijkgestemden betekenisvol contact maakt en houdt, is dan vele malen groter dan wanneer je wordt omringd door een cultuur die je vreemd is. Zo zouden ouderen die kleiner of comfortabeler willen wonen zouden voorrang moeten krijgen in hun eigen wijk, zodat bestaande contacten blijven bestaan en de omgeving vertrouwd blijft. De variëteit aan woonvormen voor ouderen verdient meer aandacht. Ook de inrichting van de openbare ruimte kan het contact tussen ouderen bevorderen. Zo maken zitbankjes, bijvoorbeeld in winkelcentra, de actieradius van ouderen groter. 

De behoefte aan fysiek contact blijft ook bij ouderen aanwezig en het gemis hiervan kan bijdragen aan gebrek aan zingeving. Zowel in relaties maar ook als je alleen staat of komt te staan. Mogelijkheden als massages, dansen, sekswerkers in verpleeghuizen, verdienen meer bekendheid. Relatiebemiddeling voor ouderen is eveneens van groot belang. Het vinden van een nieuwe partner of nieuwe vrienden is lastig voor ouderen, terwijl de behoefte aan intimiteit en persoonlijk contact blijft. Daarin hebben niet alleen ouderen zelf, maar ook de samenleving en met name de zorgsector een taak. Opdat ouderen zolang mogelijk zullen ervaren dat ze er voor anderen ‘toe doen’. 

Fred Beekers is kwartiermaker van de Nationale Coalitie tegen Eenzaamheid van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.

Het Goede Leven Word abonnee van Het Goede Leven

  • Onbeperkt toegang
  • Gratis deelname 1 evenement
  • Wekelijkse nieuwsbrief