Contact met China veranderde de blik op religie

Nederlandse missionarissen ontdekten in China een nieuwe categorie: een religieus leven zonder het christelijke geloof. 
Confucius werd de centrale figuur in Europa’s blik op China. En dat is nog altijd zo. Foto Encyclopedia Britannica
Confucius werd de centrale figuur in Europa’s blik op China. En dat is nog altijd zo. Foto Encyclopedia Britannica
Hoe leid je een religieus leven? Voor westerlingen stond dat eeuwenlang vast: van geboorte tot dood stond het leven in het teken van het volgen van Christus. Maar contact met China gooide dat beeld eind zestiende eeuw overhoop. Het westerse idee over religie is veranderd door missionarissen die in de zestiende eeuw naar China trokken.

,,Tot die tijd was het duidelijk: je bent christen of niet, en daarmee was je religieus of niet. Er bestond geen tussencategorie. Maar die werd in China ontdekt: de missionarissen kwamen in aanraking met niet-christelijke mensen die toch een moreel hoogstaand leven leidden. Dat kenden de westerlingen niet”, vertelt Trude Dijkstra. 

Zij deed onderzoek naar publicaties over Chinese religie en filosofie in Nederland gedurende de Gouden Eeuw. Onlangs verdedigde ze aan de Universiteit van Amsterdam (UvA) haar promotieonderzoek The Chinese imprint. Printing and publishing Chinese religion and philosophy in the Dutch Republic,1595-1700.

Wie schreven in de Gouden Eeuw over Chinese religie en filosofie?
,,In de zeventiende eeuw publiceerden vooral Nederlandse handelaren die zaken deden met China en jezuïeten die als zendeling China introkken boeken over ‘Het Rijk van het Midden’. Er waren ook wel een paar calvinisten die over China schreven, omdat ze missionaire mogelijkheden zagen, maar dat was een kleine groep.”

Hoe keken de handelaren en missionarissen naar de Chinese cultuur en religie?
,,Ze moesten beiden hun werkzaamheden verantwoorden aan het Europese thuisfront, daarom publiceerden ze lovende teksten over de Chinese cultuur en over het confucianisme. De jezuïeten kozen van alle bestaande Chinese filosofische stromingen het confucianisme als middel om het christendom te verspreiden in China. Ze propageerden daarbij accommodatie: elementen van de Chinese cultuur, zoals voorouderverering, werden overgenomen om het christendom te kunnen verspreiden. Ze hoopten zo de elite in Beijing te kunnen overhalen tot het christendom.”

,,De handelaren moesten tegen het thuisfront verantwoorden waarom ze handel dreven met de niet-christelijke Chinezen. Confucius werd daarom in de boeken die in Republiek verschenen voorgesteld als een filosoof die door rationele middelen in staat was een moreel leven voor te staan. Hij werd soms zelfs gepresenteerd als een christelijke heilige die de weg voorbereidde voor Jezus. Confucius werd zo de centrale figuur in Europa’s blik op China. En dat is nog altijd zo; je ziet nog steeds dat we in het Westen China vereenzelvigen met het confucianisme.”

Was deze positieve presentatie van het confucianisme zo sterk dat westerlingen elementen van het confucianisme overnamen?
,,Nee, dat gebeurde nauwelijks. Alleen filoloog en libertijn Isaac Vossius pleit er voor om het confucianisme in het calvinisme te incorporeren. Maar hij had nauwelijks volgelingen. Verder was het vooral zo dat de lovende woorden over Chinese religie en filosofie in Europa een markt voor de boeken over China versterkten: China en Confucius werden een handelsartikel, dat de Nederlandse boekproducenten verkochten op de vroegmoderne Europese markt van ideeën.”

Zegt dit onderzoek ook iets over onze huidige blik op China?
,,Ik denk dat dit type onderzoek belangrijk is omdat het goed is te kijken hoe bepaalde beeldvormingen tot stand komen. Hoe wij nu naar China kijken is bijvoorbeeld een overblijfsel uit de negentiende eeuw; we zien China nog altijd als het ‘Gele Gevaar’. Terwijl westerlingen in de zeventiende eeuw bewonderend naar China keken. Ik denk dat je nader tot elkaar kunt komen door verder te kijken dan de huidige beeldvorming.”


Het Goede Leven Word abonnee van Het Goede Leven

  • Onbeperkt toegang
  • Gratis deelname 1 evenement
  • Wekelijkse nieuwsbrief