De burger is de baas

De democratie is in crisis en het referendum helpt niet. Is een Burgerraad de oplossing?
In Ostbelgien wordt geëxperimenteerd met andere vormen van democratie. Rathaus in Eupen. Foto Le Fagnard.
In Ostbelgien wordt geëxperimenteerd met andere vormen van democratie. Rathaus in Eupen. Foto Le Fagnard.
Vertegenwoordigers van het volk aanwijzen via loting is misschien wel beter dan het houden van verkiezingen. In België zijn ze er mee begonnen. Op 16 september is in de Duitstalige gemeenschap aan de oostgrens van België voor het eerst een via loting samengestelde ‘Burgerraad’ in vergadering bijeen gekomen. 

Deze Burgerraad heeft de bevoegdheid om gekozen parlementariërs van de gemeenschap te vertellen welke problemen of knelpunten aangepakt moeten worden. Voor elk onderwerp dat is aangewezen richt hij een ‘Burgervergadering’ in. De deelnemers hieraan worden eveneens via loting aangewezen. De Burgervergadering heeft als opdracht te brainstormen over mogelijke oplossingen van het gesignaleerde probleem. 

Van Reybrouck

De droom van de cultuurhistoricus en schrijver David van Reybrouck lijkt hiermee vaste vormen aan te nemen. In 2011-2012 introduceerde Van Reybroeck de G1000, een initiatief dat de taalgrens overschreed en duizend inwoners van België met elkaar liet spreken over een betere democratie. 

In Nederland kreeg dit initiatief in meerdere gemeenten navolging, zoals in Amersfoort en Den Haag. Bekend is zijn publicatie uit 2013: Tegen Verkiezingen, waarin hij pleit voor een vorm van publieke besluitvorming waarin informatievergaring, overleg en uitwisseling van argumenten centraal staan, en die is gebaseerd op loting.

Er wonen ongeveer 76.000 mensen de Duitstalige grensstreek van België en daarmee is het waarschijnlijk de kleinste regio van Europa. Door de federale structuur van België heeft deze gemeenschap een daarbij passende staatsinrichting met een eigen parlement van 25 leden, en een eigen regering die verantwoordelijkheden heeft op het gebied van onderwijs, scholing, sport, cultuur en een aantal sociale voorzieningen.

Agenda

In dit ‘Ostbelgien Model’ zijn naast het parlement nu een ‘Burgerraad’ en een ‘Burgervergadering’ in het leven geroepen. De Burgerraad bepaalt in feite de agenda van het parlement. Het parlement dient elk voorstel in behandeling te nemen waar 80% van de Burgerraad zich achter heeft geschaard. 

Tegelijk zullen regering en parlement voor deze kwesties een Burgervergadering moeten raadplegen. Deze Burgervergadering doet suggesties voor de aanpak van het probleem.

Deze staatkundige vernieuwing zou het begin kunnen zijn van een fundamentele herziening van onze staatsinrichting: loting als versterking van de parlementaire democratie. De afgelopen jaren is wel gedacht dat het referendum de manier is om burger meer invloed te geven en daarmee de onvrede over de politiek te verminderen. Maar inmiddels keren velen terug van deze weg. 

D’66 - vanouds voorvechter van het referendum in ons land - heeft dit ‘kroonjuweel’ zelfs aan de spreekwoordelijke wilgen gehangen. Het kabinet heeft in 2018 de Wet raadgevend referendum ingetrokken; een gevolg van onder meer het verloop van het Oekraïne referendum in 2016. De handtekeningen voor het Oekraïne-referendum werden binnengehaald door Geenpeil, samen met onder andere Forum voor Democratie. 

Oekraïne

Met een opkomst van 32% was het referendum geldig. 62% van de mensen die waren komen stemmen waren tegen de goedkeuring van de associatieovereenkomst met de Oekraïne. Uiteindelijk is dit verdrag toch door het Nederlandse parlement geratificeerd. 

Voor velen in het land was dit een onbevredigende gang van zaken. Wie luistert er nu nog wel naar de stem van het volk? De ontevredenheid legde de kiem voor onder andere groei van de aanhang van Forum voor Democratie, de grootste politieke partij na de statenverkiezingen van 2019. 

Het eveneens in 2016 in het Verenigd Koninkrijk georganiseerde referendum over de uittreding van Groot Brittannië uit de Europese Unie, zorgt tot op de dag van vandaag voor politieke chaos. Ook hier gaat het om de vraag: wie vertegenwoordigt het volk nu eigenlijk: het Lagerhuis of de regering die aanstuurt op een Brexit? 

Referenda leiden tot verwarring en scheppen onnodig scherpe tegenstellingen, tussen parlement en bevolking en tussen burgergroepen onderling. Ze geven mensen geen reële stem en ze vormen een voedingsbodem voor grote verdeeldheid. 

Hoe vaak hoor je Britse politici de afgelopen jaren niet zeggen: Het doel is to deliver Brexit, om het land dat verscheurd is door het referendum weer bij elkaar te brengen.

Loting

Helpt het om via loting een burgerraad samen te stellen en kan een burgervergadering de onvrede onder de bevolking kanaliseren? In Eupen, de grootste stad in de regio Ostbelgien kunnen burgers nu direct hun ideeën inbrengen en zijn ze niet meer afhankelijk van politieke partijen of goedwillende politici. 

De vragen van de burgers komen centraal te staan en niet die van de politici zelf; en dat gaat zeker helpen. Zoals de Belgische senator Alexander Miesen zegt: ,,Mensen kunnen hun ideeën direct met elkaar en met regering en parlement delen en hun kennis en ervaring uit de eigen  praktijk inbrengen in het parlement; een echte win-win situatie”. 

Natuurlijk moet het besluit nog steeds door het parlement worden genomen. Maar burgers kunnen er zeker van zijn dat hun vraag op de agenda komt en dat hun suggesties uit de Burgervergadering deel uitmaken van de besluitvorming. 

In het Engelse blad The Economist was scepsis te lezen over de aanpak in Ostbelgien. Slaat dit wel voldoende aan? Het idee is immers vanuit de regering van de regio gekomen, en niet vanuit de bevolking zelf. Toch blijkt dat de mensen actief mee willen doen omdat zij merken dat er nu echt naar hen geluisterd moet worden. Dat hadden zij nog niet eerder zo ervaren en dat was nog niet eerder zo in regels vastgelegd. 

Velen zien het initiatief in Eupen als een gamechanger: ‘Kleine landen vinden de democratie opnieuw uit’. De vernieuwing van de democratie is op 16 september 2019 bij onze zuiderburen begonnen. Wordt het niet tijd dat Nederland volgt? 

Paul Doop is politicoloog.



Het Goede Leven Word abonnee van Het Goede Leven

  • Onbeperkt toegang
  • Gratis deelname 1 evenement
  • Wekelijkse nieuwsbrief