Leven in een rechtsstaat: vanzelfsprekend toch?

De rechtsstaat staat onder druk in Europa. Dat komt van zware criminaliteit, maar soms ook van overheden zelf.
Boris Johson probeerde het Engelse parlement lam te leggen, maar dat  mislukte. Foto Wikicommons
Boris Johson probeerde het Engelse parlement lam te leggen, maar dat mislukte. Foto Wikicommons
'Aanslag op advocaat is aanval op rechtsstaat’ en ‘De democratische rechtsorde is in het geding’. Dit zijn enkele reacties na de schokkende moord op Derk Wiersum vorige maand. Wiersum stond kroongetuige Nabil B. bij in de liquidatiezaak rond de voortvluchtige hoofdverdachte Ridouan T. De moord is een ogenschijnlijk nieuw dieptepunt van een reeks aanslagen in het zogenoemde Marengo-proces, waarbij eerder de onschuldige broer van Nabil B. vermoord werd en er een aanslag plaatsvond op het hoofdkantoor van de Telegraaf.

Mede door deze droevige gebeurtenis is de ‘rechtsstaat’ momenteel veelbesproken. Het is typisch zo’n begrip waar je meestal niet bij stilstaat. Je weet niet anders dan dat we leven in een rechtsstaat. Hetzelfde geldt voor het begrip ‘vrijheid’. Omdat we als Nederlanders al 75 jaar in vrijheid leven is dat altijd de standaard geweest voor mijn generatie. Ook vrijheid is voor velen vanzelfsprekend.

We moeten echter oppassen dat vanzelfsprekendheid niet tot gemakzucht of zelfgenoegzaamheid leidt. Vrijheid, democratie en rechtsstaat kunnen alleen in samenhang met elkaar bestaan. Zoals Paus Johannes Paulus II het al opmerkte: “Wanneer vrijheid geen doel heeft, wanneer het niets wil weten van de rechtsstaat, gegraveerd in de harten van mannen en vrouwen, wanneer het niet luistert naar de stem van het geweten, keert het zich tegen de mensheid en de samenleving” 

Zelfreflectie

Vrijheid en rechtsstaat kunnen niet zonder elkaar, maar ze floreren alleen daar waar ze gewaardeerd, actief gestimuleerd en verdedigd worden. En dat kan niet zonder zelfreflectie. Niet alleen met het vingertje naar anderen wijzen, maar vooral kritisch naar onszelf kijken.

Wellicht hebben we dat de laatste jaren te weinig gedaan. Moordaanslagen op advocaten of onschuldige betrokkenen komen alleen voor bij maffiabendes op Sicilië of Mexicaanse drugskartels, dachten we. Nu realiseert Nederland zich echter ook dat onze rechtsstaat geen ondoordringbaar fort is. Een samenleving kan alleen bloeien wanneer het niet draait om het recht van de sterkste, maar om de sterkte van het recht. De rechtsstaat is een breed begrip, dat vele toepassingen kent, maar die ene zin is de kern. 

Waar we in Nederland vechten tegen criminelen die de rechtsstaat ondermijnen, zien we in andere Europese landen juist dat de overheid zélf aan het fundament van de rechtsstaat zaagt. Kijk naar de discussies bij onze buren aan de overkant van het Kanaal. In een uiterste poging zijn Brexit-plannen door te drukken zette Premier Boris Johnson het Britse Lagerhuis buitenspel door een lange schorsing. ‘Een directe aanval op onze democratie!’ werd er geroepen. 

Schaamteloos

Als volksvertegenwoordiger kan ik me het gevoel van woede en machteloosheid van de Britse Parlementsleden goed voorstellen. Nog nooit eerder kwam het voor dat een Prime Minister nota bene ‘the mother of all parliaments’ zo de mond snoerde. Schaamteloos. Maar hij kwam er niet mee weg. Dankzij een historische, unanieme uitspraak van het Constitutioneel Hof in het Verenigd Koninkrijk werd het besluit ongeldig verklaard. De wet was sterker dan de populistische politiek.

Dat is echter niet overal in Europa het geval. In Polen heeft de regeringspartij PiS in de afgelopen jaren hervormingen doorgevoerd die hebben geleid tot een beperking van de bevoegdheden van het Grondwettelijk Hof, een omstreden mediawet, en meer invloed van de politiek op de rechterlijke macht. Stuk voor stuk hervormingen die ingaan tegen de waarden van de Europese Unie. 

Ook in Hongarije zien we dat onder Orban zeer restrictief beleid wordt uitgevoerd waarmee de rechterlijke macht ingeperkt wordt, en ook de ruimte voor onderwijsinstellingen, maatschappelijk middenveld en media sterk beperkt wordt. Een stap op weg naar de ‘illiberale democratie’ zoals Orban dat zelf noemt. 
  
Voor de Europese Unie moet het waarborgen van de rechtsstaat in de lidstaten prioriteit zijn. Volgens artikel 2 van het EU Verdrag is eerbiediging van de rechtsstaat een van de waarden waarop de EU is gegrondvest. De Europese Commissie heeft als ‘hoeder van het verdrag’ de schone taak om de individuele lidstaten hierop aan te spreken. 

Ondermijning

En die lijst van landen wordt steeds langer. Naast Polen en Hongarije zien we ook problematische ontwikkelingen in landen als Malta, Slowakije en Roemenië; allemaal landen waar de overheid de democratische rechtsstaat onderdrukt. Ook daar is sprake van ondermijning van de scheiding tussen politiek en rechterlijke macht, en het inperken van de vrijheid van media.

Is dat een probleem voor de EU? Dat ligt eraan hoe je tegen Europese samenwerking aankijkt. Voor sommigen is de EU niet meer is dan een markt, een optelsom van plussen en minnen, van import en export, bijdragen en subsidies. Zij zullen de ontwikkelingen in bovengenoemde landen niet als een probleem zien. Alles is dan immers geoorloofd zolang de handel er maar geen last van heeft. 

In mijn optiek heeft zo’n EU echter geen bestaansrecht in de toekomst. Alleen als de EU een echte waardengemeenschap is die over meer gaat dan markt en munt, alleen als die waarden ook echt verdedigd en uitgedragen worden door al haar lidstaten, alleen dan kan de EU een duurzame toekomst tegemoet zien. Voor Europa kan de rechtsstaat dan ook niet alleen een inspiratie zijn, het is ook een aspiratie. Het is een streven, en liefst met een beetje tempo. 

Spagaat

Tegelijkertijd betekent dit voor de EU een lastige spagaat. Aan de ene kant is er het besef dat een rechtsstaat niet van bovenaf opgelegd kan worden. Een lidstaat wordt geen enthousiaste verdediger van de rechtsstaat omdat de Europese Commissie het eist. Sterker nog, we zien dat juist kritiek vanuit ‘Brussel’ vaak koren op de molen is van regeringen die, met voldoende greep op de media, zich daarmee kunnen presenteren als de verdedigers van het vaderland. Een electorale strategie die regeringen in landen als Hongarije en Polen, getuige de laatste verkiezingen daar, geen windeieren legt. 

Aan de andere kant kan de EU ook niet de andere kant opkijken. Daar is de rechtsstaat veel te belangrijk voor. Dus er zal druk uitgeoefend moeten worden. En als druk vanuit Brussel dan niet blijkt te werken en landen blijven marchanderen met de waarden waarop de EU gebouwd is, zit er niets anders op dan die landen daar te raken waar het echt pijn doet; de portemonnee. 

Dit geldt zeker voor landen waar het EU-lidmaatschap vooral over markt en munt gaat. Het is daarbij wel belangrijk dat we alle lidstaten gelijk behandelen. Op een objectieve en constructieve manier moeten jaarlijks alle landen tegen het licht gehouden worden. Dus ook voor Nederland geldt dan dat we niet alleen naar anderen wijzen, maar ook accepteren dat er kritisch naar Nederland gekeken wordt. Op die manier versterken we ook onze eigen rechtsstaat, zodat die bestand blijft tegen kwaadaardige pogingen tot afbraak daarvan.

Jeroen Lenaers is lid van het Europees Parlement voor de EVP


Het Goede Leven Word abonnee van Het Goede Leven

  • Onbeperkt toegang
  • Gratis deelname 1 evenement
  • Wekelijkse nieuwsbrief