De verborgen dimensie van de klimaatcrisis

Het water staat ons aan de lippen maar maatregelen, ho maar. Dat komt omdat de verbinding met de natuur, met andere mensen en met God is verbroken.
Wij zijn de verbinding met de aarde kwijtgeraakt. Sojabonenkweker neemt een monster van de grond. Foto Wikipedia
Wij zijn de verbinding met de aarde kwijtgeraakt. Sojabonenkweker neemt een monster van de grond. Foto Wikipedia
Het debat over de klimaatcrisis wordt omgeven door levensgrote dilemma’s. Aan de ene kant laten de rapporten van de IPCC zien dat de klimaatcrisis wordt veroorzaakt door de activiteiten van de mens en dat drastische maatregelen nodig zijn om de stijging van de zeespiegel te beperken. Aan de andere kant neemt het draagvlak voor ingrijpende maatregelen af. 

Populistische partijen ontkennen dat de klimaatverandering veroorzaakt wordt door de mens of ontkennen de klimaatverandering zelf. Maar de klimaatcrisis kent een verborgen dimensie - een dimensie die we niet zien, of niet willen zien.  

Christelijke beelden 

Op 20 maart dit jaar behaalde Forum voor Democratie een klinkende verkiezingsoverwinning. ’s Avonds hield Thierry Baudet een speech waarin hij zijn visie op de toekomst van Nederland gaf. Hij is van mening dat het slecht gaat in Nederland en dat onze cultuur langzaam maar zeker afbrokkelt. Hij stelt de elite van ons land - met name de wetenschappers, journalisten en bestuurders - voor die teloorgang verantwoordelijk.
 
Baudet signaleert dat in dat culturele en spirituele vacuüm een nieuwe religie aan het opkomen is, namelijk de energietransitie. Hij schrijft: ‘De leden van het kartel (…) vereren een afgod, genaamd transitie. Honderden miljarden (…) willen zij offeren op het altaar van deze afgod.’ 

Baudet gelooft dat Nederland weer kan opstaan uit de ruïnes van het verleden. Hij verwijst naar het christelijke motief van wedergeboorte en opstanding: ‘Want wij zijn de partij van de wedergeboorte (…) Wij gaan met deze partij de trots van ons land herstellen. Op deze rots gaan wij onze zuil bouwen…’

In deze speech vallen een aantal dingen op. Baudet gebruikt veel woorden en beelden uit het christendom. Zo spreekt hij van offer, altaar en opstanding. En van ongeloof, ketterij en zondvloed.  Kennelijk ontbeert zijn partij seculiere woorden en begrippen om datgene wat speelt te duiden. 

Daarnaast bouwt Baudet een tegenstelling op tussen valse profeten en ware profeten. De valse profeten dat zijn de wetenschappers, de journalisten en de bestuurders die menen dat er sprake is van een serieuze dreiging met betrekking tot het klimaat. De ware profeten dat zijn de leiders van Forum voor Democratie die ontkennen dat er een probleem is. 

Utopie

In de visie van Baudet over de toekomst vinden we twee bewegingen. De eerste beweging is die van de sprong voorwaarts. Een beweging waarbij we ons lot in eigen handen nemen, stoppen met duurzaamheid, immigratie een halt toeroepen en de Europese Unie verslaan. De belofte is dat door de sprong voorwaarts onze rijkdom en welvaart weer zullen toenemen. 

De tweede beweging is die van de sprong achterwaarts. Een sprong naar de tijd dat Nederland nog ‘wit’ was, dat de islam in nog geen velden of wegen te bekennen was, en dat vrouwen nog achter het aanrecht stonden. De belofte is dat door de sprong achterwaarts onze cultuur weer zal bloeien. 

Over deze bewegingen valt veel te zeggen. Ik beperk me tot de opmerking dat het onmogelijk is om tegelijkertijd een sprong voorwaarts en een sprong achterwaarts te realiseren. Niet alleen fysiek maar ook politiek. Laat staan historisch en filosofisch. Baudet streeft een droombeeld na, een utopie. En wel in de letterlijke betekenis van het woord, namelijk een niet-bestaande plaats.

In opstand

Bruno Latour, een Franse filosoof, heeft niets met klimaatontkenners als Baudet. Hij is van mening dat ontkenning van de feiten een misdaad is. Hij stelt dat er de laatste decennia iets bijzonders gebeurt: de aarde komt in opstand. 

Latour gebruikt het beeld van het toneelspel om duidelijk te maken wat er gebeurt. Op het toneel staan de acteurs centraal. Zij spelen een actieve rol en bepalen de ontknoping van het verhaal. De decors, de coulissen en het gebouw zijn passief. Ze vormen de achtergrond. 
Dit beeld geeft volgens Latour een goede beschrijving van de verhouding tussen de moderne mens en de aarde in het verleden. De mens is actief en de aarde is passief. De mens speelt een hoofdrol en de aarde vormt een stabiele achtergrond. 

In de laatste decennia is daar echter verandering in gekomen. De decors, de coulissen en het gebouw zijn actief geworden, zijn het toneel opgeklommen en spelen een hoofdrol. Het hele verhaal verandert en de ontknoping wordt een groot vraagteken. De aarde is geen passieve omgeving meer. De aarde reageert op het handelen van de mens. De aarde is - in de woorden van Latour - een „politieke actor” geworden.  

Verbroken verbindingen

Latour is van mening dat de klimaatcrisis samenhangt met andere verschijnselen. Hij wijst op fenomenen als deregulatie, explosie van ongelijkheden, migratiecrisis, ontkenning van de klimaatverandering en de opkomst van het populisme. In zijn visie hangen al deze verschijnselen nauw samen. 

Populair uitgedrukt: de opkomst van de Zuidas, de protesten van de gele hesjes, de vluchtelingenstroom uit Syrië, en de opmars van Forum voor Democratie zijn allemaal symptomen van een en hetzelfde probleem.  

Wat is probleem? Latour schrijft: ‘Het is alsof een groot deel van de leidende klassen (…) tot de conclusie is gekomen dat er op aarde niet genoeg plaats meer is voor henzelf én voor andere mensen’. Laten we dit even goed tot ons door laten dringen: de leidende klassen menen dat er op aarde niet meer genoeg plaats is voor alle mensen! Een beangstigende gedachte. 

Hoe is het mogelijk dat de leidende klassen zo zijn gaan denken? Latour ziet als belangrijkste oorzaak de ontwikkeling van wetenschap en techniek. We hebben geleerd om van een ‘grote afstand’ te kijken. Om rationeel en objectief te zijn. Om ons gevoel uit te schakelen. Met als gevolg dat de moderne mens onverschillig is geworden voor het wel en wee van de medemens en van de natuur. 

Daar komt nog het volgende bij. De moderne mens gelooft dat hij door wetenschap en techniek in het ‘Beloofde Land van de mens’ terecht is gekomen. Daarom kan hij ook niet geloven dat de aarde zich tegen de mens keert en ontkent hij de problemen van de opwarming van de aarde. 

Daarmee komen we tot de verborgen dimensie in het klimaatdebat. De moderne mens heeft geen verbinding meer met God, met de medemens en met de natuur. Er is sprake van verbroken verbindingen

Beloofde land 

Latour stelt dat de moderne mens de alarmbellen van de opwarming van de aarde niet gehoord heeft omdat hij in de greep is van de moderne utopie. Hij typeert deze houding als religieus. De reden is dat de moderne mens gelooft dat hij het ‘Beloofde Land van de Moderniteit’ al bereikt heeft. Hij kan niet geloven dat hij die belofte verkeerd begrepen heeft en dat de Aarde zich tegen hem keert. Daarom ontkent hij – tegen beter weten in – de klimaatverandering.  

Hoe zou Latour de visie van Baudet beoordelen? Ik denk dat Latour Baudet zal karakteriseren als een trouwe discipel van het moderne denken, die gelooft dat wetenschap, technologie en economie hem in het ‘Beloofde Land’ zal brengen. Hij zal ook de visie van Baudet als ‘postpolitiek’ karakteriseren. Dat wil zeggen, als ‘een politiek zonder object’ omdat hij wereld verwerpt waarin hij beweert te wonen. 

Ten slotte, Latour zou Baudet scharen onder politici als Trump, die heel goed begrepen hebben dat de waarschuwingen over de klimaatcrisis gegrond zijn, maar die daar geen politieke conclusies uit willen of durven trekken. 

Koning van cederhout 

Latour oefent ook scherpe kritiek uit op christenen. Hij vraagt zich af waarom zij de sirenes van de klimaatcrisis niet hebben gehoord. Hij verwijt ze dat ze zich eenzijdig gefocust hebben op de verbinding met God en de verbinding met de natuur uit beeld is geraakt. Hij schrijft: ‘Terwijl ze (christenen) zich meenden toe te leggen op de Geest, verloren ze de Aarde.’ 

Ik voel me aangesproken door zijn kritiek. Als christenen zijn we ‘vergeten’ dat alle verbindingen van de mens betekenis krijgen vanuit Jezus Christus. Niet alleen de verbinding met God, maar ook de verbinding met de medemens en de natuur. Christenen dragen mede schuld aan de toename van de tegenstellingen in de wereld en het onherstelbaar beschadigen van de schepping van God. 

Onwillekeurig gaan mijn gedachten terug naar het oordeel van koning Jojakim, die een mooi paleis belangrijker vond dan de zorg voor zijn volk (Jeremia 22). Jeremia stelt hem dan de vraag: „Zijn wij koning door de pracht van cederhout? Of gaan wij de weg van het recht en de gerechtigheid en beschermen we het recht van armen en behoeftigen?” Deze vragen zijn nog steeds razend actueel voor christenen in het rijke Westen. En we kunnen niet meer om deze vraag heen omdat de aarde in opstand komt.

Waar kunnen we landen? 

Latour schetst twee opties: of we ontkennen het bestaan van het probleem of we zoeken een plaats om te landen. Latour is van mening dat het ontkennen van het probleem geen optie is. Hij schrijft: ‘Het is onze enige uitweg: gezamenlijk ontdekken welk territorium bewoonbaar is en met wie we het moeten delen’. Let op de woorden: ‘gezamenlijk ontdekken’, ‘welk territorium bewoonbaar is’ en ‘met wie we het moeten delen.’

Daarom is het zo belangrijk om de verborgen dimensie - verbroken verbindingen - in het debat over de klimaatcrisis expliciet te maken. Alleen in verbinding met de medemens en in verbinding met de aarde kunnen we samen ontdekken waar we kunnen landen. 

Dit is een samenvatting van de rede die Maarten Verkerk op 4 oktober uitsprak bij zijn afscheid als bijzonder hoogleraar Christelijke Filosofie aan de Universiteit Maastricht en de Technische Universiteit Twente. 


Het Goede Leven Word abonnee van Het Goede Leven

  • Onbeperkt toegang
  • Gratis deelname 1 evenement
  • Wekelijkse nieuwsbrief