Een economie van twee snelheden

De economie, dat zijn wij. Laten we haar dan ook naar eigen inzicht vormgeven, stelt hoogleraar Govert Buijs.
Govert Buijs: 'De vraag is hoe we zinvol met elkaar vorm kunnen geven aan de samenleving zonder dat we ons over kop werken.' Foto: Marchje Andringa
Govert Buijs: 'De vraag is hoe we zinvol met elkaar vorm kunnen geven aan de samenleving zonder dat we ons over kop werken.' Foto: Marchje Andringa
De economie wordt door veel economen, politici en ‘gewone’ burgers nog steeds gezien als een systeem waarin enorme productie moet worden gemaakt en waar veel geld moet worden verdiend. En waarbij je heel hard moet werken in heel veel uren. Maar is dat wel zo? Filosoof Govert Buijs, opgegroeid als predikantszoon en nu hoogleraar aan de Vrije Universiteit van Amsterdam, denkt er heel anders over.

,,Als je de manier waarop we in de praktijk met elkaar omgaan en de wijze waarop we geld verdienen goed bekijkt, dan zie je toch heel iets anders dan de nog steeds gangbare economische opvattingen”, zegt hij. ,,Ik denk dat ‘economie’ erop neer komt dat we elkaar aangenaam willen bezighouden. Een voorbeeld: je wilt naar een zwembad want je houdt van zwemmen en bent daarvoor bereid geld te betalen. Of een concert waarvan je geniet. Of neem nou zoiets gewoons als brood. In principe kun je zelf aren malen en die opeten, maar het is veel lekkerder dat de bakker daar een brood van bakt. Economie is dat je de bakker beloont voor het maken van goed brood en dat de bakker eer beleeft aan het uitvoeren van zijn ambacht. Economie kun je dus ook beschrijven als het mooier maken van elkaars leven.”

Het tempo ligt te hoog

Buijs denkt na over een nieuwe manier waarop we onze economie kunnen vormgeven. En er zijn redenen om dat ook op dit moment te doen. Het werk dat mensen dag in dag uit doen wordt door velen gezien als een rat race. Er heerst wat hij dat noemt grote ‘psychodruk’. Daarnaast staat onze huidige manier van produceren – dat wordt de laatste jaren steeds duidelijker – garant voor het uitputten van de aarde. Bovendien: alom heerst the fear of missing out. We willen alles meemaken, ervaren, beleven. Zoiets als: ik moet de koraalriffen zien voordat die zijn verdwenen. Ook dit leidt volgens hem tot grote druk. ,,Het tempo ligt gewoon te hoog. We halen het niet meer. Er moet dus iets veranderen. We moeten onze eisen bijstellen. Onze materiële manier van consumptie kunnen we niet volhouden. Ecologisch niet, maar ook niet als je kijkt naar onze gezondheid.”

,,Laat ik vooropstellen dat ik geen zogenoemde ‘anti-marktdenker’ ben. Maar er zijn veel manieren hoe we markten kunnen controleren of kunnen vormgeven. Er is een duidelijke wisselwerking tussen maatschappelijke opvattingen en regelgeving. Zo werkten opvattingen in de samenleving, in de medische beroepsgroep en overheidsmaatregelen op elkaar in en leidden tot een ingrijpende verandering van de ‘rookmarkt’.”

Massaconsumptie is een jong verschijnsel

De grote vraag is natuurlijk: hoe veranderen we onze manier van leven en de inrichting van onze economie? Buijs leidt het antwoord op deze vraag in met een economisch-historisch verhaal. ,,Massaconsumptie met al haar negatieve effecten is een betrekkelijk jong verschijnsel, ik schat in ongeveer veertig jaar. Als ik mijn eigen jeugd bekijk in vergelijking met tegenwoordig is dat duidelijk te zien. We aten bijvoorbeeld niet iedere dag vlees en gingen ook niet drie keer per jaar op vakantie. Maar het leven was goed; er was in mijn jeugd geen sprake van massale ondervoeding.”

,,Tot aan het begin van de achttiende eeuw leefden grote delen van de wereldbevolking, ook hier in Europa,  in grote armoede op de rand van het bestaansminimum, mensen die honger leden. De Schotse econoom Adam Smith (1723-1790, red.) kwam na onderzoek tot de conclusie dat deze massale ellende niet nodig zou zijn als de verdeling van arbeid anders zou worden aangepakt.” Smith is volgens Buijs vaak verkeerd geïnterpreteerd als een harde liberaal-economisch denker, maar diens christelijke geïnspireerde afwijzing van egoïsme en bezorgdheid over armoede en een goede verdeling van de welvaart is volgens hem overduidelijk. 

Harder werken om meer te kunnen

En Smith kreeg gelijk. De invloedrijke Engelse econoom John Maynard Keynes (1883-1946) berekende in de jaren dertig van de vorige eeuw dat door productiviteitsstijgingen, verstandig overheidsbeleid en een goede arbeidsverdeling mensen binnen korte tijd niet langer meer zouden hoeven te werken dan vijftien uur per week. Dat zou genoeg zijn om alle armoede te overstijgen en een leven te hebben zonder bestaanszorgen. Deze stelling had alles te maken met de wensen en kosten die mensen in de dertiger jaren hadden. Het streven naar steeds meer, en de massaconsumptie in de decennia erna zorgde er echter mede voor dat zijn voorspelling niet is uitgekomen. Je moet tegenwoordig hard en lang blijven werken om alle ambitieuze doelen die je stelt te kunnen bereiken.

,,Maar er is toch heel wat gebeurd als het gaat om de bestrijding van armoede, als je het wereldwijd bekijkt. Een paar decennia geleden woonden er op aarde 4 miljard mensen, van wie meer dan anderhalf miljard structureel ondervoed waren. Nu zijn er meer dan 7 miljard wereldbewoners, van wie 900.000 ondervoed zijn. Dat is niet alleen een sterke absolute daling maar ook een formidabele procentuele afname. Als we dit in ogenschouw nemen, zijn we tot heel wat in staat.”

Buijs heeft ideeën hoe het economisch systeem kan worden veranderd zodat mensen, nu het monster van de armoede bijna lijkt te zijn bestreden, beter en verantwoordelijker voor elkaar en de aarde kunnen leven en werken. ,,Minder lang en hard werken is economisch gezien haalbaar met een goed levensniveau. Dat is mooi natuurlijk, maar er zitten ook minpunten aan, want doelloos thuiszitten is ook niet goed. Werken brengt je in contact met andere mensen en draagt bij aan persoonlijke ontwikkeling en laat je meedoen aan de samenleving. Dat is het dilemma waar we nu voor staan. De vraag is hoe we zinvol met elkaar vorm kunnen geven aan de samenleving zonder dat we ons over kop werken.”

Een economie van twee snelheden

Ideeën die kunnen worden beproefd heeft Buijs genoeg. ,,Je zou kunnen denken aan economie van twee snelheden. Aan de ene kant de grootschalige productie en aan de andere kant mensen die tijd hebben om langzamer, ambachtelijk te werken. Denk aan bijvoorbeeld een meubelmaker die op bestelling iets voor je maakt.”

Bij de inrichting van een dergelijke samenleving is het volgens Buijs ook van belang dat er een soort basisinkomen komt. ,,Ik noem dat liever ‘participatie-inkomen’. Je ontvangt geld om deels van te leven, maar daar moet dan wel iets tegenover staan. Bijvoorbeeld: je krijgt zo de kans om bij of om te scholen, te studeren, vrijwilligerswerk te doen of in algemene zin jezelf te ontwikkelen. Dat past weer goed bij het idee om bij te dragen aan de samenleving.”

Niet per se doorbehandelen tot het einde

Ook op andere terreinen valt veel te winnen. ,,Denk maar aan de zorg”, zegt Buijs. ,,Nu is er geregeld sprake van overbehandeling. Het verdienmodel is erop gericht dat mensen vaak bij hun behandelaars moeten terugkomen. Je kunt ook andersom denken. Je kunt mensen die het einde van hun leven zien naderen anders adviseren dan door te gaan met dure behandelingen die misschien hun leven nog drie maanden rekken, waarbij de kwaliteit van leven er echt niet veel beter op wordt. Er zijn verschillende keuzes mogelijk, waarbij niet tot het einde toe doorbehandelen voorop staat.”

Of op een andere schaal: het doorzetten van de overgang van een productie- naar een diensteneconomie. Of op een nog grotere schaal: het nadenken over de vraag of we geen energie kunnen opwekken in de Sahara waar de zon altijd schijnt. Of in eigen land het  ‘circulair’ verhuren van diensten, zoals het voorbeeld van Philips, dat geen lampen heeft verkocht, maar ‘licht’ heeft verhuurd aan onder andere Schiphol. Het bedrijf blijft eigenaar maar heeft er geen belang meer bij dat de lampen zo snel mogelijk stuk gaan, een omkering van het economisch denken. ,,Zo in de wereld staan betekent een hele omwenteling. Het verdienmodel werkt op deze manier een andere, meer ecologische kant op.” Wat Buijs maar wil zeggen is dat economie geen ‘natuurlijk gegeven’ is, iets waar we geen invloed op kunnen uitoefenen. ,,We kunnen als we willen heel veel veranderen.”

Mensen uit verschillende inspiraties verbinden

Buijs’ ideeën zijn weliswaar geïnspireerd op de christelijke traditie, maar hij benadrukt dat hij zijn denkbeelden zo algemeen heeft geformuleerd dat iedereen er in mee zal kunnen gaan. ,,De christelijke beweging is vanaf haar ontstaan gericht geweest op de onderkant van de samenleving. De armen, verdrukten en behoeftigen krijgen de meeste aandacht. De christelijke traditie leert ons dat we onmatigheid en hebzucht moeten beteugelen. Dat zijn belangrijke inzichten. Maar het gaat om meer. Het gaat om relaties tussen mensen, om liefde, om spirituele inzichten. Daarmee kun je mensen die denken en doen vanuit verschillende inspiraties met elkaar verbinden.”

Govert Buijs is spreker op het eerste maandelijkse evenement van Het Goede Leven. Dat vindt plaats op maandag 14 oktober in De Observant in Amersfoort. Aanvang 19.30 uur. Klik hier voor meer informatie en aanmelding.

Het Goede Leven Word abonnee van Het Goede Leven

  • Onbeperkt toegang
  • Gratis deelname 1 evenement
  • Wekelijkse nieuwsbrief