Een eerlijke economie begint bij wat Adam Smith écht vond

Het meesterwerk van Adam Smith is opnieuw verschenen. Tijd om ook zijn tweede boek er eens bij te pakken.
Een eerste druk van Adam Smiths meesterwerk. Foto: ANP
Een eerste druk van Adam Smiths meesterwerk. Foto: ANP
Het gaat weer goed met onze economie. We lijken de kredietcrisis te boven gekomen en de economie draait weer op volle toeren. En hoewel de lessen van de crisis nu pas een paar jaar oud zijn, lijkt het rechtse denken weer in de mode: minder overheid en vooral minder regels. De overheid moet vooral niet gedetailleerd sturen, maar ruimte bieden voor de maatschappij. Politici wijzen daar maar al te graag op. 

Er was een boek dat ik deze zomer met warme belangstelling heb gelezen. Het is misschien wel een van de belangrijkste boeken, misschien wel het belangrijkste boek, uit de economische geschiedenis. Het was het boek van Adam Smith, zijn meesterwerk: De welvaart van landen. Voor het eerst is het werk in zijn geheel in het Nederlands uitgegeven. Het trok meteen de aandacht in de media. 

Smith wordt door met name rechtse denkers vaak aangehaald als voorvechter van het marktdenken. Niet de overheid, maar de vrije markt is de meest efficiënte plek. Marktwerking, deregulering en privatisering worden vaak gemotiveerd met een beroep op Smiths meesterwerk. Maar klopt dat wel? Hebben zij gelijk als ze Smith citeren? Vertaler Jabik Veenbaas stelt dat Smith vaak misbruikt wordt. 'Men heeft er een evangelie van de inhaligheid van gemaakt', aldus Veenbaas in een interview in de Volkskrant.

En het is waar. Bekijk een rechtse politieke groep en de naam Adam Smith valt binnen de kortste keren. Rechtse politici dwepen ermee. Maar waarom hebben we nu dan pas een vertaling van het boek? Dat is waarschijnlijk zo, omdat Smith de meest geciteerde auteur in de politiek is, maar tegelijkertijd een van de minst gelezen. Want in werkelijkheid was het niet het egoïsme, maar het algemeen belang en omzien naar elkaar dat belangrijk was voor een welvarende samenleving. 

Maar dat andere boek dan? 

Wie het werk van Smith kent, weet dat er niet één maar twéé meesterwerken zijn van zijn hand. Naast de Welvaart van landen is er een ander boek, dat veel minder bekend is van hem: Theorie van de morele gevoelens. Vorig jaar verscheen de Nederlandse vertaling van Ad Marijs. Om Smith goed te begrijpen is het van belang beide boeken gelezen te hebben. 

Daar waar in zijn bekende boek de nadruk ligt op de markt, legt hij zijn ‘Theorie van de morele gevoelens’ juist de nadruk op het gevoel. Karaktervorming, gematigdheid en vooral het algemeen belang zijn volgens hem cruciaal in een samenleving. Mensen zijn niet hebzuchtig en gevoelloos, maar juist diep verbonden met elkaar en in wezen sociale wezens. Een samenleving van losse individuen die op basis van eigen belang met elkaar handelen, blijft niet bij elkaar. 

Smith staat een burgerlijke moraal voor die nodig is in een samenleving waarin we omzien naar elkaar en begrip tonen voor elkaars situatie. Zelf stelt hij erover: 'Wanneer we een gerichte klap zien neerdalen op het been of de arm van iemand anders, krimpen we van nature ineen en trekken ons eigen been of onze eigen arm terug; en wanneer de klap aankomt, voelen we het in zekere zin zelf en doet het ons net zo goed pijn als degene die geslagen is.'

Een eerlijke economie

In plaats van een economie die gebaseerd is op nut, waar het economisch groeicijfer het belangrijkste is en waar politici de koopkrachtplaatjes als uitgangspunt nemen, zou volgens Smith gestreefd moeten worden naar een goede deugdzame maatschappelijke moraal. En juist die moraal is volgens Smith nodig voor economische welvaart. Maatschappelijke moraal kan welvaart bevorderen en welvaart kan de moraal bevorderen. Een eerlijke economie dus die werkt voor mensen en niet voor de markt. 

Die stevige rechtse politicus heeft sinds deze zomer een mooie vertaling waaruit geput kan worden voor een paar citaatjes. Maar de goede lezer zal beter weten. Wie echt staat voor een eerlijke economie, weet dat die begint door Adam Smith helemaal te lezen en niet alleen maar een boek dat deze zomer is vertaald. 

Bart van Horck werkt aan een proefschrift over de Europese monetaire en economische unie.

Het Goede Leven Word abonnee van Het Goede Leven

  • Onbeperkt toegang
  • Gratis deelname 1 evenement
  • Wekelijkse nieuwsbrief