Biblebelt-watching

'Bij ons in de Biblebelt' is geschikt voor zowel een vluchtige blik als een diepgaande beschouwing.
Zaterdag - Zondag. Serie van RD-fotograaf Sjaak Verboom
Zaterdag - Zondag. Serie van RD-fotograaf Sjaak Verboom
Ze gingen niet over één nacht ijs, de organisatoren van de tentoonstelling Bij ons in de Biblebelt, in Museum Catharijneconvent. Ze raadpleegden verschillende deskundigen en brachten een bezoek aan de redactie van het Reformatorisch Dagblad (RD). Dat was verstandig, omdat je door alle religieuze verschillen al gauw de plank misslaat. 

De moeilijkheden laten zich raden: hoe raak je de kernpunten zonder te vervallen in clichés? Hoe doe je recht aan de verschillen binnen de groep? En wat stel je tentoon van een groep die bovenal de nadruk legt op het woord en het hart? 

De kernpunten komen allemaal aan bod. Er is aandacht voor de Bijbel en de Drie Formulieren van Enigheid, kledingvoorschriften en kerkgebouwen. Er is zelfs kunst van bevindelijk gereformeerden. 

Zo veel breuken

De fijnproevers kunnen te rade gaan bij de begeleidende teksten om te leren over de historische context van de Drie Formulieren en de Statenvertaling, de variant van de Bijbel die bevindelijk gereformeerden doorgaans lezen. Ook kunnen zij zich verbazen over de levensgrote overzichtskaart van protestants Nederland anno 2019: zo veel breuken, zo veel kerken. 

De bezoekers die komen voor een vluchtige impressie van mensen waarvan ze niet weten of ze die wel eens in het echt hebben gezien, slaan het gerust over. Zij kijken naar de bewegende beelden van mensen die vertellen over hun leven, werpen een blik op een diavoorstelling van kerkgebouwen of vragen zich af wat die ballenbak daar doet. 

Ballenbak

De ballenbak is wat mij betreft kenmerkend voor de tentoonstelling. In de eerste plaats verwijst de bak naar het Bijbelse thema over de gemakkelijke, brede weg die de mens aflegt en waar de aardse verleidingen volop genoten worden, en het smalle, moeilijke pad waarop de wandelaar weerstand biedt tegen de verleidingen. 

De ballebak staat volgens mij voor het eindpunt van de brede weg, de hel, terwijl er tegenover een lage doorgang is die leidt naar het eindpunt van de smalle weg, het hemelse paradijs, waar je in dit geval overigens via een koptelefoon naar een preek luistert van een bevindelijke predikant. In de tweede plaats representeert de ballenbak het interactieve element van de tentoonstelling. 

Eerder waren er al mogelijkheden tot interactie, maar bij de ballenbak gebeurt meer dan dat. Hier wordt (met name de niet-gelovige) bezoeker uitgedaagd: kan hij of zij zich inleven in een ernstig thema en zich tegelijk herkennen in een worstelende medemens? Immers, of je nu bevindelijk gereformeerd bent of niet, ieder mens maakt elke dag keuzes. 

Eerlijk

Maar belangrijker dan de mogelijkheden voor interactie is de vraag of de organisatoren een eerlijk en representatief beeld neerzetten van de Biblebelt. Ik denk dat ze daarin zijn geslaagd, al hangt het natuurlijk af van het publiek dat de tentoonstelling bezoekt. 

Een refo zal waarschijnlijk wat ongemakkelijk door de ruimtes schuifelen. Is dit mijn wereld? Herken ik mij in deze beelden en objecten? Wellicht mist hij de fijne nuances, de veelkleurigheid die amper onder woorden te brengen is, laat staan tastbaar weer te geven. 

De gemiddelde geïnteresseerde daarentegen, die de bel van de Nashvilleverklaring hoorde luiden of de ijverige Kees van der Staaij eens zag voorbij zag komen op televisie, leert snel bij - vluchtig of niet.

Contrast

Een element van de tentoonstelling had wat mij betreft beter gekund: het contrast tussen het 16e- en 17e-eeuwse protestantisme - de tijd van de Statenvertaling en de Drie Formulieren van Enigheid - en de refo-wereld van nu. Natuurlijk grijpen hedendaagse bevindelijk gereformeerden terug op deze protestantse bronnen, maar de tentoonstelling suggereert (een enkele zin daargelaten) dat er sindsdien weinig is veranderd. En dat terwijl de huidige refo-cultuur is ontstaan sinds de jaren zestig. Als tegenbeweging. 

Het Reformatorisch Dagblad (RD), een krant die bestaat sinds 1971, speelt hierbij een samenbindende rol. Explicieter dan ooit tevoren verwoordt dit dagblad waar bevindelijk gereformeerden voor staan. Bovendien is de krant het gezicht naar buiten - geen wonder dat de organisatoren van tevoren bij de redactie aanklopten. 

Niet elke refo heeft een abonnement op het RD, maar dit dagblad schiep mede het klimaat waarin de zelfbewuste refo gedijt. Bevindelijk gereformeerden die succesvolle commerciële organisaties (het RD zèlf niet in de laatste plaats) runnen en megakerken bouwen. De reformatorische kunst had ik ingewisseld voor een prominentere rol voor het RD. Maar wie ben ik? Een historicus verzot op oude en nieuwe kranten. 

Christoph van den Belt is historicus en promovendus aan de Vrije Universiteit

Catharijne Convent Utrecht. Nog te zien tot 22 september.

Het Goede Leven Word abonnee van Het Goede Leven

  • Onbeperkt toegang
  • Gratis deelname 1 evenement
  • Wekelijkse nieuwsbrief