Duitsland verbloemt zijn geschiedenis niet

Eén blik op de futuristische Alexanderturm in Berlijn en de barokke Sankt Marienkirche - waarom is Duitsland toch zo fascinerend?
Duitsland blijft fascineren. De Sankt Mariënkirche in Berlijn. Foto: Jörg Zágel.
Duitsland blijft fascineren. De Sankt Mariënkirche in Berlijn. Foto: Jörg Zágel.
Elf jaar was ik toen mijn vader voorstelde om te gaan kamperen in Duitsland. Zowel kamperen als Duitsland waren nieuw voor me. De tent werd gehuurd en er werd een grote kaart van Duitsland aangeschaft.

Duitsland... er kwam van alles in me op, de verhalen van mijn ouders over de oorlog, over verplicht werken voor de Duitsers, over hongertochten naar Overijssel, over een buurjongen die doodgeschoten werd toen hij weg vluchtte bij een controle, over de vervolging van Joden, over mijn oom die nooit meer iets met ‘die rotmoffen’ te maken wilde hebben. 

Geschiedenisles

Op de lagere school kregen we in de jaren vijftig bij geschiedenis vooral les over Willem van Oranje en de Tachtigjarige Oorlog, de Gouden Eeuw, de Franse Revolutie en koning Willem I. Ik kan me nog enige flarden herinneren van de Boerenoorlog, koningin Wilhelmina en Paul Kruger. Over de beide wereldoorlogen hoorden we vrijwel niets en over de Jodenvervolging al helemaal niets.

Duitsland was voor mij dus nog een mysterieuze grootheid waar men een voor mij vreemde taal sprak. Ik was meer dan gespannen toen we de grens overschreden. Niet lang daarna ontwaarde ik vanuit ons Volkswagen-Kevertje de bergen met wijnstokken en ridderburchten langs de majestueuze rivier de Moezel. Ik werd diep getroffen; hier proefde ik grootse geschiedenis. 

Op de ulo was er nauwelijks aandacht voor de Tweede Wereldoorlog, wel voor gedegen onderwijs in de Duitse taal. Dit ging verder op de onderwijzersopleiding, de kweekschool. 

Bij Duitse literatuur lazen we teksten van Nietzsche en van Wolfgang Borchert lazen we Draussen vor der Tür. We bezochten de gelijknamige theatervoorstelling, en we gingen naar een uitvoering van de Matthäus Passion. Mijn fascinatie voor de Duitse cultuur en geschiedenis kreeg meer en meer voeding. 

Pas in de zestiger jaren maakte Nederland kennis met beelden van de verschrikkingen uit de concentratiekampen. Ze maakten op mij en mijn hele generatie een onuitwisbare indruk. 

Koude Oorlog

Ik was 22 jaar toen we midden in de spanning zaten van de Koude Oorlog. Als dienstplichtig commandant van een pantserinfanteriepeloton voerde ik bij oefeningen, samen met Duitse tanks, inmiddels onze geallieerde vrienden, een terugtrekkend gevecht in de Duitse laagvlakte in de buurt van de plaats Nienburg. Terugtrekkend ja - de Russische/communistische overmacht zou immers bij een conflict veel te groot zijn. 

Het IJzeren Gordijn, de grens met de boze communistische wereld, waaronder Oost-Duitsland, lag even verderop naar het oosten. West-Duitsers waren dus onze NAVO-bondgenoten geworden, maar wat een dubbele gevoelens kwamen er in me op, toen we met ons bataljon ook een bezoek brachten aan het vroegere concentratiekamp Bergen Belsen. Wat een verschrikkingen hadden hier plaatsgevonden. Hier was dus Anne Frank omgekomen.

Duitsland, dat buurland, met die prachtige landschappen, zijn mooie taal en literatuur, met zijn loodzware geschiedenis van oorlogen, verdeeld in West en Oost, zijn muur in Berlijn, ik wilde er meer van weten en beleven. 

Mede door alle nieuwe openheid over de Tweede Wereldoorlog in romans en op de televisie, was het vanzelfsprekend dat ik, als onderwijzer van klas 6 (later groep 8), veel aandacht besteedde aan de Tweede Wereldoorlog en de Jodenvervolging.

Wirtschaftswunder

De komst van de televisie zorgde er ook voor dat we vanaf de jaren zestig allerlei soms turbulente, ontwikkelingen, in met name West-Duitsland goed konden volgen: stabiele regeringen onder leiding van SPD of CDU, Kennedy in Berlijn, RAF-terrorisme tegen de staat, het Wirtschaftswunder, de leidende rol van Duitsland samen met Frankrijk in de opbouw van de Europese Unie, enzovoorts. 

Vanaf de zeventiger jaren bracht ik met mijn gezin veel vakanties in Duitsland door. Het toeval wilde dat een van onze bestemmingen, een vakantieboerderij,  vlakbij de grens met Oost-Duitsland lag. Jarenlang waren we er trouwe gasten. We zagen tijdens vele wandelingen de zwaarbewaakte grens met Oost-Duitsland.

Echt op bezoek in Oost-Duitsland ging ik eind jaren tachtig. Via een partnerschap met de Evangelische Kerk in Jena maakte ik kennis met Oost-Duitsers en hun kerkelijke en maatschappelijke situatie. Het was een openbaring. Wat een karig aanbod in de winkels en wat een achterstallig onderhoud aan gebouwen, wegen en telefoonverbindingen en wat een zure lucht van kachels die met bruinkool werden gestookt. 

Warme vriendschappen groeiden echter over allerlei tegenstellingen heen. Uit de vele gesprekken bleek al duidelijk dat de DDR op zijn laatste benen liep en dat veranderingen op til waren.

Val van de Muur

In 1989 viel de Muur, een grote historische en hoopvolle gebeurtenis. Vele bezoeken over en weer, tot in deze tijd, maken echter ook duidelijk dat de economische en geestelijke eenwording van Duitsland een lang proces is. 

Bewonderenswaardig mijns inziens waren en zijn de enorme investeringen die door het nieuwe Duitsland na Die Wende in het Oosten zijn gedaan. Jarenlang zag ik veel gebouwen, waaronder bijna alle kerken, in de steigers staan. Er kwam veel herstel en vernieuwing van de infrastructuur van wegen-, telefoon- en energienetten. Het totale uiterlijk van steden en dorpen lijkt steeds meer op dat van het westelijk deel van Duitsland. 

In geestelijk opzicht begreep ik dat de overgang van een door het staatscommunisme geleide samenleving naar een kapitalistische maatschappij, met veel nadruk op de eigen persoonlijke verantwoordelijkheid, voor Oost-Duitsers een harde leerschool is geweest en nog is.

Dit jaar op 9 november is het dertig jaar geleden dat Die Wende plaatsvond. Dat is te merken aan het programma-aanbod op de Duitse televisie. Er zijn uitgebreide documentaires van het naoorlogse West- en Oost-Duitsland met veel beelden van vlak voor en na Die Wende. Plaats is er ook voor humor van bijvoorbeeld de film Goodbye Lenin.

Politiek

Groot is ook de aandacht voor de opkomst van de Alternative für Deutschland, de politieke partij, die de laatste jaren veel ontevreden kiezers trekt in met name het vroegere Oost-Duitsland. Dit najaar zijn er in drie vroegere Oost-Duitse deelstaten verkiezingen. De AfD dreigt bij deze verkiezingen de grootste partij te worden. 

Hoewel het grootste deel van de Oost-Duitsers aangeeft dat de situatie nu veel beter is dan voor 1989, is er toch veel ontevredenheid. Er leeft een gevoel dat de regering van de Bondsrepubliek nog te weinig doet voor het oosten: de lonen blijven steken op 80 procent van die in het westen, de pensioenen tussen oost en west worden pas in 2025 gelijk getrokken, de regering zou zich te veel inspannen voor vluchtelingen en asielzoekers en geen oog hebben voor het relatief grote aandeel in criminaliteit van vreemdelingen. 

Bovendien blijken veel leidende posities in de industrie in het oosten te worden bezet door werknemers uit het westen. Van Saksen en Brandenburg weten we inmiddels dat de AfD fors heeft gewonnen. In beide deelstaten moeten nieuwe coalities worden gevormd door de regeringspartijen. 

Sociaaleconomische problemen

Opvallend vond ik dat op de avond van de verkiezingsuitslag vooral werd gesproken over sociaaleconomische problemen die hebben geleid tot de winst van de AfD. Ik heb niets gehoord over de immigratieproblematiek of ‘de islam’. 

De AfD profileert zich als een rechts-nationalistische partij die koketteert met nostalgische gevoelens over vroeger en richt zich in niet mis te verstane bewoordingen tegen de multiculturele maatschappij. Het is geen geheim dat de islam als een grote bedreiging wordt gezien. In mijn vakantieoord zag ik dat alle aanplakbiljetten van de AfD op zekere dag moedwillig waren verwijderd. 

Er zit ongetwijfeld een groeiende spanning in het politieke klimaat, in met name het oosten van Duitsland. Overigens wijzen de traditionele politieke partijen vooralsnog elke samenwerking met de AfD af. 

Fietsend langs de prachtige meren en stadjes onder Berlijn kwamen we ook in Potsdam. We bezochten het gebouw van de Landtag van Brandenburg. Van buiten een prachtig, in deze eeuw herbouwd, achttiende-eeuws paleis, van binnen een efficiënt parlementsgebouw met veel werkruimtes. We mochten vrij rondlopen en zagen verwijzingen naar de fractiekamers van de bekende politieke partijen: CDU, SPD, FDP, die Grüne, die Linke enz.

Zorgelijk

Het is onvoorstelbaar en zorgelijk dat dit deel van Duitsland politiek zo naar het rechts-nationalisme opschuift en dat de AfD hier bijna de grootste fractie is geworden. Terwijl miljoenen Duitsers op de een of andere manier een positieve bijdrage leveren aan de opvang en integratie van de vele vluchtelingen van de afgelopen jaren - wat je zou kunnen uitleggen als een groot teken van moreel leiderschap voor heel Europa - wordt er dan toch weer iets zichtbaar van vreemdelingenangst. 

Angst kan leiden tot discriminatie en haat tussen bevolkingsgroepen. De grote meerderheid van de Duitsers wil een ontwikkeling in die richting absoluut niet.

Fietsend langs de oevers van de Wannsee bij Potsdam kwamen we bij de Villa van waaruit in 1942 werd besloten hoe en waar in de Tweede Wereldoorlog de joden in Europa zouden worden uitgeroeid door het Nazi-regime. We bezochten de villa en raakten diep onder de indruk. 

De openheid waarmee het naoorlogse Duitsland in allerlei tentoonstellingen en monumenten, de herbouw van synagogen, de verschrikkingen van de Jodenvervolging laat zien, vormt een deel van mijn fascinatie voor Duitsland. 

Energiewende

Duitsland verbloemt zijn loodzware geschiedenis niet. Het land wil - misschien niet bewust als compensatie voor het verleden - voorbeeldig zijn in zijn immigratiepolitiek. Ook in zijn Energiewende, waarin afzien van kernenergie ten gunste van alternatieve energiebronnen zoals windenergie een grote rol speelt, is en blijft Duitsland voortrekker in de Europese Unie. 

De laatste dag van mijn vakantie kocht ik in Berlijn het in 2018 verschenen boek Feindliche Ubernahme van Thilo Sarrazin. In 2010 schreef hij al eens Deutschland schafft sich ab, een veelzeggende titel. 

In dat boek staat hij zeer kritisch tegenover de immigratiepolitiek van Duitsland en de zijns inziens negatieve veranderingen die de groeiende aanwezigheid van veel moslims en het jarenlange lage geboortecijfer van de autochtone Duitsers, gaandeweg in Duitsland zullen gaan hebben voor de Duitse identiteit en cultuur. 

Dit nieuwe boek, veel dikker dan het vorige, en nog veel meer sociologisch en godsdienst-kritisch onderbouwd, ga ik met extra belangstelling lezen. Ik wil weten wat er gaande is in dit land, dit prachtige vakantieland, ons belangrijkste buurland en onze belangrijkste handelspartner. 

Dit land van Bach en Luther, van Willy Brandt en Angela Merkel. Dit land van Bondspresident Steinmeier die zich bij de herdenking van de Duitse inval in Polen uitgebreid verontschuldigde voor het leed dat de Polen is aangedaan. Dit Duitsland blijft me fascineren. 

René Kil is oud-directeur van een basisschool en lid van de stuurgroep Utrechts Platform voor Levensbeschouwing en Religie.


Het Goede Leven Word abonnee van Het Goede Leven

  • Onbeperkt toegang
  • Gratis deelname 1 evenement
  • Wekelijkse nieuwsbrief