Gekaapt christendom

We moeten de joods-christelijke waarden koesteren en bewaken, zo klinkt het steeds vaker in ons land.
Zonder de komst van christenen uit andere delen van de wereld was de kerk in Nederland nog veel kleiner geweest. De lancering van migrantenkerken.nl, database van anderstalige kerken. Foto: SKIN
Zonder de komst van christenen uit andere delen van de wereld was de kerk in Nederland nog veel kleiner geweest. De lancering van migrantenkerken.nl, database van anderstalige kerken. Foto: SKIN
De enorme instroom van mensen uit allerlei andere culturen en met heel diverse achtergronden is een grote bedreiging van onze waarden, denken velen. Op z’n minst is dit een opmerkelijk geluid. Niet zo lang geleden becijferde het SCP dat de ontkerkelijking in Nederland nog steeds doorgaat. Christenen behoren tot een minderheid. Als er de laatste jaren niet zo’n kleine miljoen ‘migrantenchristenen’ bij gekomen zouden zijn, hadden de cijfers er nog veel negatiever uitzien.

Op grond van de gegevens van het SCP is de stelling te verdedigen dat de nieuwkomers in ons land de ontkerkelijking afremmen. Deze conclusie staat haaks op het pleidooi van hen die een zeer restrictief vluchtelingenbeleid voorstaan vanwege het behoud van onze christelijke cultuur.

Christelijke cultuur

Hoe bovenstaande ontwikkelingen zich ook tot elkaar verhouden, ben ik nu blij met het pleidooi voor het behoud van de veronderstelde christelijke cultuur? Als man-van-de-kerk moet me dit toch als muziek in de oren klinken? En laat ik eerlijk zijn: dat doet het me ook, ook al vertrouw ik de pleitbezorgers van het behoud van onze christelijke cultuur niet helemaal.

Als student theologie heb ik de boeken van professor A.A. van Ruler (1908-1970) verslonden. Van Ruler was een sprankelende en inspirerende hervormde theoloog. Hij maakte op studenten een onvergetelijke indruk. Dominees die van hem college hebben gehad, kunnen hier nog smakelijk over vertellen.

Voor Van Ruler was de ‘kerstening van de cultuur’ het toppunt van de heiliging van het leven. Christus moet niet alleen gestalte krijgen in het leven van de gelovige, maar in de hele cultuur. In het Oude Testament komt het leven in al zijn facetten aan de orde.

Volgens Van Ruler is het Nieuwe Testament slechts een verklarend woordenboekje bij het Oude. Het evangelie legt daarom beslag op het hele leven. Het christelijk geloof wil concreet worden. Van Van Ruler zul je dan ook geen kwaad woord horen over een christelijke cultuur. Integendeel. Hier komt het juist op aan. Het ging hem om het leven, om de staat en om de cultuur, omdat het God om het hele leven gaat.

Van Van Ruler heb ik geleerd dat de cultuur er wel degelijk toe doet. Niet vanwege usurpatie van de cultuur door de kerk - laat staan vanwege (partij)politieke overwegingen  - maar als dankzegging voor het leven als geschenk van de Schepper. De navolging van Jezus wil concreet worden in het leven van gelovigen en in de cultuur.   

Aarzelingen

Juist de theologische waardering van de cultuur die ik van Van Ruler leerde, maakt mij achterdochtig ten aanzien van het huidige pleidooi voor het behoud van onze christelijke cultuur. Dit appel hoor ik namelijk vooral uit de mond van mensen die zichzelf niet of nauwelijks typeren als christen.

Het motief voor het behoud van deze cultuur is niet de erkenning van de Schepper en de navolging van Christus, maar een behoud van een identiteit die gerijpt is door het corpus christianum. Door een grote instroom van vreemdelingen, zeker als zij een andere godsdienst aanhangen, verwatert deze cultuur. Het is opvallend dat dit geluid niet wordt opgeroepen door de voortgaande secularisatie maar door de migratie, met name van moslims.

Mijn aarzeling bij het pleidooi voor het behoud van ‘onze’ christelijke cultuur wordt gewekt door de politieke focus. Dit pleidooi komt niet voort uit de inzet voor de kerstening van het leven, als concretisering van de navolging, maar uit politieke redenen zoals het voeren van een restrictief vluchtelingenbeleid.

Nu kan ik me bij de keuze van een dergelijk beleid van alles voorstellen. Mijn vraag is alleen of het gerechtvaardigd is om de christelijke cultuur hiervoor als motief te gebruiken. Deze cultuur is namelijk niet los verkrijgbaar. Ze is gericht op de lofprijzing van de Schepper en komt op en wordt bekritiseerd door de navolging van Christus. 

Opkomen voor een christelijke cultuur is derhalve een linke zaak: het stelt het leven onder de kritiek van het evangelie. Waar dit laatste ontbreekt, verwordt het pleidooi voor een christelijke cultuur tot een ideologie. Daar wordt het christendom gekaapt voor politieke doeleinden. Waar dit toe kan leiden, leert de geschiedenis ons.   

Europees verschijnsel

Wat het pleidooi voor het behoud van een christelijke cultuur zo opvallend maakt, is dat het in heel Europa te horen is. In het voorjaar bezocht ik een internationale conferentie van protestantse voorgangers uit diverse Europese landen. Het thema was: ‘Europa: een uiteenvallend continent. Welke rol kunnen protestantse kerken spelen om eenheid en vrede te bevorderen?’

Het werd een verrassende bijeenkomst. Wat bleek: niet alleen in Nederland maar in allerlei Europese landen wordt het christendom gekaapt voor politieke doeleinden! 

De afgevaardigde uit Griekenland vertelde dat  politici de Griekse orthodoxie gebruiken als ijkpunt van de Griekse cultuur. Tegenover de islam en het in hun ogen protestantse Westen staat de Grieks(-orthodoxe) cultuur.

De collega uit Athene typeerde de greep van de staat op het hele leven als een nieuwe vorm van communisme. Toen hij als dienstplichtig soldaat in het leger diende, werd hem als protestant meer dan eens gevraagd of hij wel de Griekse nationaliteit bezat.  

Hongarije

Het verhaal uit Hongarije was niet minder onthutsend. Met een beroep op Hongarije als christelijke democratie profileert de overheid zich tegenover de seculiere westerse opvatting van democratie en sluit men de grenzen voor vreemdelingen. De gevolgen van de economische crisis zijn hier mede debet aan.

In Hongarije heeft deze hard toegeslagen. De eerste zorg van de overheid richt zich daarom op de eigen bevolking. De gereformeerde president doet hierbij expliciet een beroep op de waarde van een christelijk Europa. 

In Polen is de situatie, mutatis mutandis, niet heel anders. Hier blijkt de politiek nauw verweven te zijn met een rooms-katholieke cultuur. De tijd van het oude communisme is voorbij. Ze is vervangen door een nieuwe gesloten cultuur, gestoeld op oude rooms-katholieke wortels. Kerken lijken hier wel bij te varen, maar tegen welke prijs? 

Wat mij misschien nog wel het meest trof, was het verhaal van de collega uit Denemarken. Hij typeerde Denemarken als een nationalistisch land. Het meest bepalend voor de identiteit is de Deense nationaliteit: superieur, autonoom, democratisch en op wereldpolitiek toneel onbeduidend. Lid van de EU maar met een eigen taal en munt.

Bij deze identiteit hoort luthers christendom. Kerk en staat zijn nauwelijks gescheiden. Het parlement gaat over de (Lutherse) kerk. Nationale trots, politiek en luthers christendom gaan hand in hand.  

Met alle onderlinge verschillen trof mij de overeenkomst in deze vier verschillende verhalen en contexten. De dominante politieke systemen incorporeren het christendom ten behoeve van eigen beleid ten dienste van een exclusieve nationale politiek. 

Kader

Ondanks de voortgaande secularisatie lijkt het christendom populair te zijn in Europa. Christelijke cultuur blijkt goed te gebruiken voor een nationale politieke identiteit, onverschillig de modaliteit van het christendom (orthodox, gereformeerd, rooms-katholiek of  luthers). Ook in Nederland hebben politieke partijen ontdekt hoe je een christelijke cultuur kunt gebruiken voor eigen seculiere doeleinden.
 
Het christendom, in het bijzonder de bepaalde culturele neerslag ervan, blijkt gemakkelijk te kapen. Heel eenvoudig door het in een ander kader te plaatsen en de bron te verwisselen.  

Laten we ons geen zand in de ogen laten strooien. Christelijke cultuur is de neerslag van het leven coram Deo, in navolging van Christus. Waar het van deze specifieke spirituele wortel wordt losgesneden en in een politiek kader wordt geplaatst, verwordt het tot een gevaarlijke ideologie.

De politieke kleur van deze ideologie kan variëren van populistisch, rechts-conservatief tot links-progressief of zelfs anarchistisch. Christelijke cultuur is niet los verkrijgbaar. Zoals een bloem die wordt losgesneden van haar wortel verwelkt, zo ontaardt christelijke cultuur die wordt losgemaakt van de specifieke binding aan haar Heer. 

René de Reuver is scriba van de Protestantse Kerk in Nederland.


Het Goede Leven Word abonnee van Het Goede Leven

  • Onbeperkt toegang
  • Gratis deelname 1 evenement
  • Wekelijkse nieuwsbrief