Nieuwe waardering voor grondwet Weimar

De Weimarrepubliek, de eerste Duitse democratie, wordt vaak gezien als een mislukking. Inmiddels kan dit democratische experiment op steeds meer waardering rekenen. Zo was de grondwet, die honderd jaar geleden werd ondertekend, voor die tijd opmerkelijk modern en vooruitstrevend.
De Grondwet van Weimar  had haar zwaktes maar was toch modern. Foto Bundesarchif
De Grondwet van Weimar had haar zwaktes maar was toch modern. Foto Bundesarchif
Op 11 augustus 1919 werd in het idyllische Schwarzburg de Grondwet van de Republiek van Weimar ondertekend. Deze grondwet geldt als voorloper van de huidige Duitse grondwet, die uit 1949 stamt en waar dit jaar bij het zeventigjarig bestaan ervan uitvoerig werd stilgestaan. De wet van 1919 heeft wat minder aandacht gekregen. Zondag hield de Friedrich Ebertstichting een feest op het terrein van Slot Schwarzburg, in Oost-Thüringen, waar ik bij mocht zijn, om de ondertekening van de grondwet uit 1919 te vieren.

Friedrich Ebert was in 1919 de eerste rijkspresident, hij was van de socialistische SPD. In januari 1919 had de SPD de verkiezingen gewonnen, die vonden plaats na de omwenteling van het keizerrijk naar een republiek en na de Eerste Wereldoorlog.

Ebert was dan ook degene die de grondwet op zijn vakantieverblijf in Schwarzburg ondertekende en vier dagen later ging de wet van kracht. De grondwet van 1919 wordt vaak gezien als een wat onvolledige wet, waardoor het mogelijk werd dat Hitler aan de macht kwam.

Elites 

Een van de sprekers in Schwarzburg, hoogleraar Benjamin-Immanuel Hoff (43), namens Die Linke deelstaatminister van Thüringen voor cultuur en Europa, wees er duidelijk op dat deze visie achterhaald is, ook door historici. De Republiek van Weimar duurde maar van 1919 tot 1933. Toen Hitler aan de macht kwam en de grondwet naar zijn hand zette, werd daarna alleen maar zeer negatief gedaan over die periode. 

Hoe het dan toch kon dat de republiek zwak was en al snel ten onder ging, was te wijten aan de elites, aldus Hoff. Zij hebben zich nooit echt achter de democratie geplaatst en dat hadden ze wél moeten doen, maar ze wilden de oude structuren behouden. In de hoofdstad Berlijn was het constant onrustig, er waren nog te veel revolutionairen, zoals de communisten, maar ook groepen zoals de monarchisten, de rechts-nationalistische groepen, die niets van deze nieuwe republiek én dus van die grondwet moesten hebben. Daarom weken het parlement en de regering uit naar een rustiger oord, om de beraadslagingen op democratische wijze te kunnen voeren.

Heel opmerkelijk was het dat drie steden uit Thüringen zich toen aanmeldden om tijdelijk de regering te herbergen: Weimar, Eisenach en Erfurt. Het werd Weimar, daarom de naam Republiek van Weimar. In die grondwet stond voor het eerst de gelijkberechtiging van man en vrouw, dat ging veel verder dan alleen kiesrecht voor vrouwen.

Maar daarmee was gelijkberechtiging in het dagelijks leven nog geen feit. Het ging ook om vrije meningsuiting, om vrijheid van het zich verenigen, om vrijheid van reizen. Er kwam ook vrijheid van godsdienst, duidelijk werd dat de rol van de kerk en die van de overheid gescheiden werden.

Kerkdienst 

Voorafgaand aan de herdenking afgelopen zondag was er een kerkdienst in het dorpje Schwarzburg, waar juist bij dit aspect werd stil gestaan. De evangelisch-lutherse predikant Andreas Kämpf wees erop dat de vorst altijd het hoofd van de kerk was, zoals dat in de lutherse Kerk ook het principe was. Voor het eerst moesten de kerkelijke gemeenten zelf hun zaken regelen, financieel, organisatorisch en hoe wilde men kerk zijn? 

Kämpf stond ook stil bij de vrijheid die er nu was, zeker ook in vergelijk met de DDR-tijd, die ze hier allen meegemaakt hebben, en dat de democratie gezien moest worden in het Licht van Christus, als deze duidelijk zegt: geef de keizer was des keizers is en God wat Godes is.

Een andere spreker in Schwarzburg op het herdenkingsfeest, was Kurt Beck (70), president van de Friedrich Ebertstichting. Hij was eerder voorzitter van de SPD en van 1994-2013 minister-president van deelstaat Rijnland-Palts. Hij beklemtoonde dat het juist gemeenschappen zijn die elkaar moeten versterken en verbinden. Hij wees op de gelijkberechtiging van man en vrouw, een unicum in die tijd, maar die ook nu weer actueel is. Het ging hem ook om de waarden die ten grondslag lagen aan deze grondwet, die de vrede moeten bewaken en dat er met meer respect voor elkaar samen geleefd moet worden. En dat we zeker minderheden niet als zondebok mogen behandelen. De hoofdgast was Dr. Franziska Giffey (41), SPD-bondsminister van Gezinszaken, Senioren, Vrouwen en Jeugd.

Zij sprak over de verworvenheden van de democratie. Ze is de enige minister in Merkel-IV die uit de voormalige DDR stamt. Vanuit dat gezichtspunt gaf ze ook haar visie op de liberale democratie en op partijen die deze verworvenheden aantasten. Het was een hoogtepunt dat de Muur in 1989 gevallen is. Hoe kan het dan toch dat er in de wereld weer politici zijn die muren bouwen?

Ze deed een oproep om die mensen te ondersteunen, die zich inzetten voor de democratie. De grondwet van 1919 gaf een goede voorzet voor een vreedzame samenleving.

Niet gewend 

De Grondwet van de Republiek van Weimar had haar zwaktes. Toch was het een moderne wet, waar menig ander land jaloers op kon zijn. Een wet kan nog zo goed zijn, maar als het volk, als de politici nog niet zo ver zijn, geeft een wet weinig houvast. Duitsers waren geen parlementaire democratie gewend, sterker nog, ze hadden het nooit gekend.

Dat is zeker in die tijd onderschat en niet doorzien. Overal in West- Europa was er al een parlementaire democratie sinds 1848, en in Groot- Brittannië zelfs nog eerder. De linkse en liberale meerderheid van 1919 zorgde voor een republiek die op een parlementair en constitutioneel staatsbestel gestoeld was. 

Het bleek te vroeg te zijn. De economische crisis van 1929 en de onrealistische bepalingen van de Vrede van Versailles waren er debet aan dat deze eerste democratie gedoemd was te mislukken. Daar kwam bij dat er vele reactionaire groeperingen ontstonden die obstructie pleegden, door middel van verzet, en ook wel door politieke moorden. Bekende socialistische en communistische leiders werden vermoord, zoals Kurt Eisner, Rosa Luxemburg en Karl Liebknecht. Er vond zelfs klassenjustitie plaats. Een communist werd zwaarder gestraft dan een rechtsreactionair.

Actueel

De les van de Duitse grondwet van 1919 is actueel. Volgens een artikel in de Süddeutsche Zeitung over de Schwarzburg-ondertekening heeft een democratie democraten nodig, anders gaat ze ten onder.

Voor nu zou een parafrase kunnen gelden: als mensen niet meer weten wat een echte democratie inhoudt of als ze het niet meer als een morele plicht voelen de democratie te onderhouden en te verdedigen, dan weten anderen daar zeer handig gebruik (misbruik) van te maken en is het al snel te laat om het tij te keren. 

Wereldwijd zien we veel te veel voorbeelden waarin dat al het geval is. Het is dan wel heel opmerkelijk dat juist Duitsland hun zo zwaar bevochten democratie alsmaar weet te verdedigen.

Het Goede Leven Word abonnee van Het Goede Leven

  • Onbeperkt toegang
  • Gratis deelname 1 evenement
  • Wekelijkse nieuwsbrief